Có ba thể thức thi cơ bản. Loại trực tiếp: thua một trận là dừng, nhanh nhất, n đội chỉ cần n − 1 trận. Vòng tròn: mọi đội gặp nhau, công bằng nhất nhưng tốn nhiều trận, n đội cần n × (n − 1) / 2 trận. Tính điểm tích luỹ: các đội không đấu trực tiếp mà cùng làm nhiều phần thi rồi cộng điểm. Đa số cuộc thi nội bộ hợp với một bản kết hợp: vòng bảng nhỏ theo vòng tròn, rồi loại trực tiếp từ bán kết.
Chọn thể thức bắt đầu từ ba con số
Trước khi chọn, ghi ra ba con số: số đội (hoặc người) dự thi, thời gian mỗi trận, và tổng thời gian có. Ví dụ: 8 đội, mỗi trận 10 phút, có 2 tiếng và một sân. Tổng số trận tối đa là khoảng 10–11 trận (đã trừ thời gian chuyển trận). Từ đó mới biết thể thức nào khả thi.
| Số đội | Loại trực tiếp | Vòng tròn một lượt | Hai bảng vòng tròn + bán kết, chung kết |
|---|---|---|---|
| 4 | 3 trận | 6 trận | — |
| 6 | 5 trận | 15 trận | 6 + 3 = 9 trận (2 bảng 3 đội) |
| 8 | 7 trận | 28 trận | 12 + 3 = 15 trận (2 bảng 4 đội) |
| 12 | 11 trận | 66 trận | 30 + 3 = 33 trận (2 bảng 6 đội) |
| 16 | 15 trận | 120 trận | 24 + 7 = 31 trận (4 bảng 4 đội, tứ kết trở đi) |
Bảng này cho thấy vòng tròn một lượt chỉ khả thi khi số đội nhỏ, hoặc khi có nhiều sân, nhiều ngày.
Loại trực tiếp
Cách làm
Các đội ghép cặp, đội thắng đi tiếp, đội thua dừng. Mỗi vòng số đội giảm một nửa. Với số đội là 4, 8, 16, 32 thì sơ đồ tròn trịa. Với số đội lẻ như 6 hay 12, một số đội được miễn đấu vòng đầu (vào thẳng vòng sau). Ví dụ 6 đội: 2 đội miễn đấu, 4 đội còn lại đá 2 trận để có 4 đội vào bán kết.
Ưu và nhược
- Ưu: nhanh, kịch tính, mỗi trận đều là "sống còn".
- Nhược: một nửa số đội chỉ thi đúng một trận rồi về ngồi xem. Một trận xui là bị loại. Bốc thăm có thể đặt hai đội mạnh gặp nhau sớm.
Xếp hạt giống
Để hai đội mạnh nhất không gặp nhau ở vòng đầu, xếp họ ở hai nửa sơ đồ. Nếu chưa biết đội nào mạnh, bốc thăm hoàn toàn cũng chấp nhận được, miễn bốc công khai.
Biến thể: loại kép
Mỗi đội phải thua hai trận mới bị loại. Đội thua lần đầu rơi xuống "nhánh thua" và vẫn có cơ hội lên chung kết. Thể thức này công bằng hơn nhưng số trận gần gấp đôi loại trực tiếp, và sơ đồ khó theo dõi với người không quen. Chỉ nên dùng khi có thời gian và có người theo dõi sơ đồ cẩn thận.
Vòng tròn
Cách làm
Mọi đội gặp nhau một lần (vòng tròn một lượt) hoặc hai lần (hai lượt). Mỗi trận cho điểm theo kết quả. Một thang hay dùng: thắng 3, hoà 1, thua 0. Thang này khuyến khích các đội chơi để thắng thay vì chờ hoà.
Xếp lịch vòng tròn không bị trùng
Cách đơn giản để xếp lịch cho số đội chẵn là cố định một đội, xoay các đội còn lại. Ví dụ 6 đội A–F, cố định A:
- Lượt 1: A–F, B–E, C–D
- Lượt 2: A–E, F–D, B–C
- Lượt 3: A–D, E–C, F–B
- Lượt 4: A–C, D–B, E–F
- Lượt 5: A–B, C–F, D–E
Năm lượt, mỗi lượt ba trận, mỗi đội gặp đủ năm đối thủ. Số đội lẻ thì thêm một "đội nghỉ" ảo: đội nào gặp đội ảo thì lượt đó được nghỉ.
Ưu và nhược
- Ưu: công bằng, mọi đội thi nhiều trận, kết quả ít phụ thuộc may rủi.
- Nhược: tốn trận. Các trận cuối có thể vô nghĩa khi đội đầu đã chắc ngôi.
Bằng điểm thì sao
Ghi trong thể lệ theo thứ tự: kết quả đối đầu giữa các đội bằng điểm; hiệu số (bàn thắng trừ bàn thua, điểm ghi được trừ điểm bị ghi); tổng điểm ghi được; cuối cùng là một lượt thi phụ. Ba đội bằng điểm thì xét đối đầu chỉ giữa ba đội đó.
Kết hợp vòng bảng và loại trực tiếp
Đây là thể thức được dùng nhiều nhất ở các giải từ nhỏ tới lớn. Chia các đội thành bảng 3–4 đội đấu vòng tròn, lấy 1–2 đội đầu mỗi bảng vào vòng loại trực tiếp. Mọi đội được thi ít nhất 2–3 trận, mà tổng số trận vẫn kiểm soát được.
Lưu ý khi chia bảng: đưa các đội mạnh vào các bảng khác nhau, và xếp trận cuối của mỗi bảng diễn ra cùng giờ nếu có thể, để không đội nào biết trước kết quả bảng mình mà "tính toán" thua có chủ đích.
Tính điểm tích luỹ
Thể thức này dùng khi các đội không đấu trực tiếp mà cùng làm một loạt phần thi: hội thao nhiều nội dung, cuộc thi kiến thức nhiều vòng, cuộc thi nấu ăn, trang trí. Mỗi phần thi có kết quả riêng, quy ra điểm, cộng dồn.
Hai cách quy điểm:
- Theo thứ hạng: nhất được 10, nhì 8, ba 6… Đơn giản, không phụ thuộc thang chấm từng phần.
- Theo điểm thô: cộng thẳng điểm giám khảo. Cẩn thận: phần thi chấm thang 100 sẽ lấn át phần thi chấm thang 10. Phải quy về cùng thang trước khi cộng.
Ưu điểm lớn nhất của tích luỹ: không đội nào bị loại sớm, ai cũng thi tới cuối. Nhược điểm: ít khoảnh khắc đối đầu trực tiếp, nên cần một phần thi cuối có hệ số để tạo cao trào.
Hệ Thuỵ Sĩ: lựa chọn cho số người đông
Khi có 20, 30 người thi cá nhân mà chỉ có vài lượt, hệ Thuỵ Sĩ là lựa chọn đáng cân nhắc. Không ai bị loại. Mỗi lượt, người có cùng số điểm (hoặc gần nhau) gặp nhau, và không ai gặp lại cùng một đối thủ. Sau vài lượt, người giỏi dồn lên đầu bảng. Hệ này rất phổ biến trong các giải cờ vua. Nhược điểm: xếp cặp mỗi lượt cần người hoặc phần mềm làm cẩn thận.
Bảng chọn nhanh
| Tình huống | Thể thức gợi ý |
|---|---|
| Ít thời gian, nhiều đội, muốn kịch tính | Loại trực tiếp |
| Ít đội (4–6), muốn công bằng | Vòng tròn một lượt |
| 8–16 đội, nửa ngày tới một ngày | Vòng bảng + loại trực tiếp |
| Nhiều nội dung khác nhau | Tính điểm tích luỹ |
| Nhiều người thi cá nhân, vài lượt | Hệ Thuỵ Sĩ |
| Thi kéo dài nhiều tuần (giải phong trào) | Vòng tròn hai lượt hoặc vòng bảng |
Lỗi hay gặp
- Không tính thời gian chuyển trận. Trận 10 phút cần thêm 3–5 phút gọi đội, dọn sân. Lịch thực tế luôn dài hơn lịch giấy.
- Chọn loại trực tiếp cho ngày hội gắn kết. Một nửa người tham gia ngồi xem từ 9 giờ sáng. Gỡ: thêm vòng an ủi cho các đội thua vòng đầu.
- Quên quy định phá thế hoà. Đến lúc bằng điểm mới bàn thì bên nào cũng phản đối.
Câu hỏi thường gặp
Thể thức vòng tròn có bao nhiêu trận?
Với n đội thi vòng tròn một lượt, số trận là n × (n − 1) / 2. Ví dụ 6 đội cần 15 trận, 8 đội cần 28 trận. Vòng tròn hai lượt thì gấp đôi.
Loại trực tiếp và vòng tròn khác nhau thế nào?
Loại trực tiếp thua một trận là dừng, nhanh và kịch tính nhưng nhiều may rủi. Vòng tròn cho mọi đội gặp nhau, công bằng hơn nhưng tốn nhiều trận hơn nhiều. Giải nhỏ thường kết hợp: vòng bảng rồi loại trực tiếp.
Số đội lẻ thì xếp loại trực tiếp thế nào?
Cho một số đội được miễn đấu vòng đầu để số đội vào vòng sau là 4, 8 hoặc 16. Ví dụ 6 đội: 2 đội miễn đấu, 4 đội còn lại thi 2 trận để có 4 đội vào bán kết.
Các đội bằng điểm ở vòng tròn thì xếp hạng thế nào?
Thường xét lần lượt: kết quả đối đầu, hiệu số điểm ghi được và bị ghi, tổng điểm ghi được, cuối cùng là một lượt thi phụ. Thứ tự này phải ghi trong thể lệ từ trước.
Hệ Thuỵ Sĩ là gì?
Hệ Thuỵ Sĩ là thể thức không loại ai, mỗi lượt ghép những người có điểm gần nhau và không ai gặp lại cùng đối thủ. Nó hợp với cuộc thi cá nhân đông người mà chỉ có vài lượt, và rất phổ biến trong các giải cờ vua.