Cuộc ChơiWiki
Tìm
Tâm lý thi đua

Khớp khi bị áp lực: vì sao người giỏi vẫn hỏng việc lúc bị nhìn

Khớp khi bị áp lực xảy ra vì lo lắng chiếm bộ nhớ làm việc hoặc vì ta theo dõi quá kỹ động tác đã tự động. Luyện dưới áp lực nhẹ và có thói quen chuẩn bị giúp phòng.

Khớp khi bị áp lực: vì sao người giỏi vẫn hỏng việc lúc bị nhìn

"Khớp" khi bị nhìn — trong tâm lý học gọi là choking under pressure — là lúc một người đã thành thạo lại làm tệ hơn hẳn bình thường đúng vào lúc quan trọng. Hai cách giải thích được nghiên cứu nhiều nhất: áp lực làm đầu óc bị chiếm chỗ bởi lo lắng nên không còn đủ "bộ nhớ làm việc" cho việc cần suy nghĩ; hoặc áp lực khiến ta chú ý quá kỹ vào từng động tác vốn đã tự động, làm động tác bị vụng đi. Cách phòng hiệu quả nhất được ủng hộ bởi nhiều nghiên cứu là luyện tập trong điều kiện có áp lực nhẹ và có một thói quen chuẩn bị cố định trước khi làm.

Khớp khác với làm kém thế nào

Một người mới học bóng bàn đánh hỏng trước đám đông không gọi là khớp; đó là thiếu kỹ năng cộng thêm áp lực. Khớp là khi người đã giỏi làm hỏng ở chỗ bình thường làm được dễ dàng: tay ném phi tiêu lâu năm ném trượt cả bảng, học sinh giỏi Toán quên cách giải dạng bài đã làm hàng chục lần, người kể chuyện duyên dáng trong bữa cơm thân mật đứng trên sân khấu tất niên thì nói lắp.

Roy Baumeister, trong một bài báo năm 1984, định nghĩa hiện tượng này là thành tích thấp hơn mức mong đợi dưới áp lực, và đưa ra giả thuyết rằng áp lực làm tăng sự tự ý thức, khiến người ta chú ý vào quá trình thực hiện. Từ đó tới nay, hai hướng giải thích chính đã hình thành.

Hai cách giải thích chính

1. Bị phân tâm: lo lắng chiếm chỗ trong đầu

Theo hướng này, khi áp lực lớn, đầu óc bận rộn với những suy nghĩ như "nếu sai thì sao", "mọi người đang nhìn", "điểm này quyết định cả học kỳ". Những suy nghĩ đó chiếm phần bộ nhớ làm việc — chỗ ta giữ tạm thông tin khi tính toán, suy luận. Việc nào cần nhiều bộ nhớ làm việc, như giải toán nhiều bước hay ghi nhớ một dãy luật, sẽ bị ảnh hưởng nặng nhất.

Nhà tâm lý học Sian Beilock, người nghiên cứu nhiều về chủ đề này và viết cuốn sách phổ thông Choke năm 2010, cùng cộng sự đã cho thấy trong các thí nghiệm toán dưới áp lực, người có bộ nhớ làm việc tốt — những người bình thường làm toán giỏi nhờ dùng chiến lược phức tạp — lại là người bị giảm thành tích nhiều nhất. Áp lực lấy đi đúng thứ tài nguyên làm họ giỏi.

2. Theo dõi quá kỹ: tự động bị biến thành thủ công

Theo hướng thứ hai, áp lực khiến ta chú ý vào chính động tác của mình: "cổ tay mình đang thế nào", "chân đặt đúng chưa". Với kỹ năng đã luyện đến mức tự động, như cú gạt bóng golf của tay golf lão luyện hay cách xếp ly của người đã quen, việc theo dõi từng bước làm gãy mạch tự động, giống người đi cầu thang bỗng nghĩ về từng bậc chân thì vấp.

Một thí nghiệm của Beilock và Thomas Carr năm 2001 với người chơi golf cho thấy những người được luyện trong điều kiện quen bị quan sát và quay phim thì về sau ít bị giảm thành tích khi chịu áp lực hơn người chỉ luyện bình thường. Rich Masters ở Anh phát triển một ý tương tự với khái niệm "tái đầu tư" — xu hướng quay lại kiểm soát có ý thức những kỹ năng đã tự động.

Việc nào dễ khớp kiểu nào

Loại việcVí dụKiểu khớp thường gặpCách đỡ
Cần suy nghĩ nhiều bướcGiải toán, nhớ luật phức tạp, trả lời phỏng vấnLo lắng chiếm bộ nhớ làm việcGhi ra giấy những lo lắng trước khi làm, chia việc thành bước nhỏ
Kỹ năng vận động đã thuần thụcNém phi tiêu, tung bóng, đánh đàn, đọc bài thuộc lòngTheo dõi quá kỹ từng động tácTập trung vào mục tiêu bên ngoài, đếm nhịp, có câu nhắc ngắn
Kỹ năng mới họcThử thách lần đầu làmKhông hẳn là khớp, mà là chưa đủ thành thạoTập thêm, giảm áp lực ở lần đầu

Những cách phòng được nghiên cứu ủng hộ

Luyện trong điều kiện có áp lực nhẹ

Nhiều nghiên cứu thể thao cho thấy luyện tập trong điều kiện được quan sát, có tính điểm, có người đứng xem giúp người tập ít bị ảnh hưởng hơn khi vào thi thật. Đây là lý do các đội tuyển hay tập ném phạt khi đồng đội la ó, hay diễn thử toàn bộ chương trình trước một nhóm khán giả nhỏ. Quan trọng là áp lực khi tập phải vừa phải, tăng dần, không đến mức làm người tập hoảng.

Thói quen chuẩn bị cố định

Nhiều vận động viên có một chuỗi động tác cố định trước mỗi lần thực hiện: nhún vai, đập bóng ba lần, hít một hơi. Chuỗi này lấp chỗ trống cho đầu óc, để nó không có dịp tự theo dõi hay lo lắng. Với người thường, đó có thể là một câu nhắc ngắn — "nhìn đích, thả tay" — lặp lại trước mỗi lượt.

Viết ra những lo lắng

Năm 2011, Gerardo Ramirez và Sian Beilock công bố trên tạp chí Science rằng học sinh viết ra những lo lắng về bài thi trong khoảng mười phút ngay trước khi làm bài thì đạt điểm tốt hơn nhóm không viết, nhất là những em hay lo thi cử. Giả thuyết là việc viết "dọn chỗ" cho bộ nhớ làm việc. Kết quả này gây chú ý và cũng bị phản biện ngay trên tạp chí đó; các nghiên cứu lặp lại sau này có kết quả không đồng nhất. Có thể thử như một mẹo cá nhân, nhưng đừng coi đó là phương thuốc chắc chắn.

Gọi tên sự hồi hộp là "hào hứng"

Alison Wood Brooks ở Trường Kinh doanh Harvard báo cáo năm 2014 rằng người tham gia được dặn nói to rằng mình đang hào hứng trước khi hát, nói trước đám đông hay làm toán thì làm tốt hơn người cố tự nhủ "bình tĩnh lại". Ý tưởng là tim đập nhanh đằng nào cũng đã xảy ra, đổi cách hiểu nó dễ hơn là cố dập tắt nó. Hướng nghiên cứu "đánh giá lại sự hưng phấn" có nhiều kết quả ủng hộ, nhưng mức hiệu quả trong đời thật vẫn còn được bàn.

Hướng chú ý ra ngoài

Với kỹ năng vận động, tập trung vào kết quả bên ngoài (cái ly, cái đích) thay vì vào cơ thể (cổ tay, đầu gối) thường giúp động tác trơn tru hơn — một kết quả được nhóm của Gabriele Wulf nghiên cứu nhiều trong học tập vận động.

"Khớp trên sân nhà" — một ví dụ về kết luận còn tranh cãi

Năm 1984, Baumeister và Andrew Steinhilber phân tích các trận quyết định trong bóng chày và bóng rổ nhà nghề Mỹ và gợi ý rằng đội chủ nhà, dù thường có lợi thế sân nhà, lại hay thua ở trận cuối quyết định chức vô địch — vì áp lực phải thắng trước khán giả nhà. Ý tưởng hấp dẫn, nhưng các phân tích sau với dữ liệu nhiều mùa hơn không xác nhận một cách nhất quán. Đây là ví dụ cho thấy chủ đề khớp dễ bị kể thành giai thoại, và người đọc nên thận trọng với những câu chuyện nghe quá gọn.

Bài học cho người tổ chức thử thách

  • Đừng đưa người chưa quen lên sân khấu ngay. Cho một vòng làm đồng loạt, ai cũng làm cùng lúc, trước khi có vòng diễn riêng.
  • Cho thời gian làm quen đạo cụ. 60 giây cầm thử quả bóng bàn, nắn thử ly nhựa giảm đáng kể cảnh lóng ngóng.
  • Quản trò không bình luận lúc người ta đang làm. Câu "chỉ còn ba giây, cả công ty đang nhìn anh đấy" vui với khán giả nhưng là cách nhanh nhất để người đang làm khớp.
  • Không đặt cược quá lớn vào một lượt. Cho mỗi người hai ba lượt, lấy lượt tốt nhất. Áp lực của "một lần duy nhất" là công thức của khớp.
  • Với trẻ em, tuyệt đối tránh đặt một em vào thế "cả lớp chờ mình". Thi theo đội, lượt cuối cùng do cả đội cùng làm chứ không dồn vào một em.

Đọc thêm

Cuốn Choke (2010) của Sian Beilock là cách nhập môn dễ đọc. Bài của Baumeister (1984) trên Journal of Personality and Social Psychology là điểm khởi đầu học thuật. Với người làm huấn luyện, các tài liệu về tâm lý học thể thao — đặc biệt phần thói quen chuẩn bị và luyện tập dưới áp lực — có nhiều bài tập cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Choking under pressure là gì?

Là hiện tượng người đã thành thạo lại làm tệ hơn hẳn bình thường đúng lúc có áp lực lớn như thi, biểu diễn, có người xem. Nó khác với làm kém do chưa đủ kỹ năng.

Vì sao người giỏi vẫn bị khớp khi thi?

Có hai lý do chính: lo lắng chiếm chỗ trong bộ nhớ làm việc nên không đủ sức suy nghĩ, hoặc áp lực khiến họ theo dõi quá kỹ những động tác vốn đã tự động làm chúng vụng đi. Người giỏi nhờ dùng chiến lược phức tạp đôi khi bị ảnh hưởng nhiều nhất.

Làm sao để không bị run tay khi có người nhìn?

Luyện tập trong điều kiện có người xem với áp lực tăng dần, có một thói quen chuẩn bị cố định trước mỗi lượt, và tập trung vào mục tiêu bên ngoài như cái đích thay vì vào tay chân mình.

Viết ra lo lắng trước khi thi có giúp không?

Một nghiên cứu năm 2011 của Ramirez và Beilock cho thấy viết khoảng mười phút về lo lắng trước khi thi giúp học sinh hay lo đạt điểm cao hơn. Kết quả các nghiên cứu lặp lại chưa đồng nhất, nên có thể thử nhưng không nên kỳ vọng quá nhiều.

Hồi hộp trước khi lên sân khấu có phải là xấu?

Không hẳn. Hưng phấn ở mức vừa giúp ta tỉnh táo. Một số nghiên cứu gợi ý rằng gọi tên nó là hào hứng thay vì cố bình tĩnh lại giúp làm tốt hơn, dù mức hiệu quả trong đời thực còn được bàn.

Mở app Cuộc Chơi

Năm giây một thử thách, liên hồi không nghỉ

Mở app Cuộc Chơi

Bài viết liên quan

Mở app Cuộc Chơi

Năm giây một thử thách, liên hồi không nghỉ

Mở app Cuộc Chơi Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store