Giữ công bằng khi giám khảo và người thi đều quen nhau dựa trên bốn việc: có thang chấm mô tả cụ thể từng mức điểm, giám khảo chấm độc lập trước khi bàn bạc, ai có quan hệ gần với người thi thì khai ra và rút khỏi phần đó, và bài nào che được tên thì che tên. Thêm vào đó, giám khảo nên là số lẻ, và với hội đồng từ năm người trở lên có thể bỏ điểm cao nhất, thấp nhất trước khi tính trung bình.
Vì sao cuộc thi nội bộ khó công bằng hơn cuộc thi lớn
Ở cuộc thi lớn, giám khảo thường không biết người thi. Ở cuộc thi trong công ty, trường học, khu phố, giám khảo là trưởng phòng của đội này, cô chủ nhiệm của lớp kia, hàng xóm của nhà nọ. Dù ai cũng cố công tâm, con người vẫn có xu hướng nghiêng về người mình quen hơn, và quan trọng không kém: người thua sẽ nghĩ như vậy dù thực tế không phải. Công bằng ở đây gồm hai phần: thật sự công bằng, và trông thấy là công bằng.
Thang chấm: biến cảm nhận thành tiêu chí
Từ "chấm thang 10" tới thang có mô tả
"Chấm thang 10" mà không nói 7 khác 8 ở đâu thì mỗi giám khảo hiểu một kiểu. Thang chấm tốt chia thành vài tiêu chí, mỗi tiêu chí có mô tả cho từng mức. Ví dụ cho một cuộc thi trang trí lều đội:
| Tiêu chí | 1–2 điểm | 3–4 điểm | 5 điểm |
|---|---|---|---|
| Đúng chủ đề | Khó nhận ra chủ đề | Nhận ra chủ đề, còn chung chung | Chủ đề rõ ngay từ xa, có ý riêng |
| Làm thủ công | Phần lớn mua sẵn | Có phần tự làm | Gần như toàn bộ tự làm |
| Cả đội tham gia | Vài người làm | Đa số có góp | Ai cũng có phần, thể hiện được khi hỏi |
| Gọn gàng, an toàn | Vướng lối đi, có vật sắc | Ổn, còn vài chỗ bừa | Gọn, không vật nguy hiểm |
Mỗi tiêu chí 5 điểm, tổng 20. Giám khảo không còn chấm "cảm thấy đẹp", mà đối chiếu từng dòng.
Bao nhiêu tiêu chí là vừa
Ba tới năm tiêu chí. Nhiều hơn, giám khảo mất tập trung và chấm vội ở các tiêu chí cuối. Công bố thang chấm cùng thể lệ để người thi biết mình được đánh giá theo gì.
Hội đồng giám khảo: số lượng và cách tính
- Số lẻ: 3 hoặc 5 giám khảo, để khi phải biểu quyết không bị hoà.
- Đa dạng: không lấy cả ba giám khảo từ cùng một phòng ban, một khối lớp.
- Bỏ điểm cực: với 5 giám khảo trở lên, bỏ điểm cao nhất và thấp nhất rồi lấy trung bình phần còn lại. Cách này giảm ảnh hưởng của một giám khảo quá dễ hoặc quá khắt khe, hay vô tình thiên vị.
- Người ngoài: nếu được, mời một giám khảo không thuộc đơn vị, ví dụ giáo viên trường bạn, đối tác. Một người không quen ai giúp cả hội đồng giữ chuẩn.
Chấm độc lập, chấm thử, rồi mới bàn bạc
Trình tự đúng: mỗi giám khảo ghi điểm vào phiếu của mình, không nhìn phiếu người khác, nộp cho thư ký. Sau đó mới xem điểm chung và bàn các trường hợp chênh lệch lớn.
Nếu bàn trước rồi mới chấm, điểm của cả hội đồng thường nghiêng theo người nói đầu tiên hoặc người có chức vụ cao nhất. Đó là lý do trưởng ban giám khảo nên nói sau cùng khi bàn.
Khi điểm chênh lệch lớn
Quy định trước một ngưỡng, ví dụ hai giám khảo chênh nhau quá 4 điểm trên thang 20. Khi đó, mỗi người nói lý do theo từng tiêu chí. Được điều chỉnh nếu phát hiện mình bỏ sót một chi tiết, không điều chỉnh chỉ để "cho gần nhau".
Chấm thử để thống nhất chuẩn
Trước khi chấm thật, cả hội đồng chấm chung một hoặc hai bài mẫu (bài năm trước, bài tự làm), so điểm, bàn để thống nhất cách hiểu từng tiêu chí. Mất 15 phút, nhưng sau đó độ chênh giữa các giám khảo giảm rõ.
Xung đột lợi ích và che tên bài
Giám khảo có người thân, người trong nhóm mình trực tiếp quản lý, hay từng hướng dẫn bài dự thi thì khai trước với trưởng ban. Cách xử lý:
- Không chấm bài hoặc phần thi đó. Điểm của bài đó tính trung bình từ các giám khảo còn lại.
- Nếu cuộc thi quá nhỏ, ai cũng quen ai, thì ít nhất ghi lại việc đã khai, công bố trong biên bản.
Việc khai này không phải nhận lỗi. Nó bảo vệ chính giám khảo khỏi nghi ngờ về sau.
Che tên khi có thể
Với bài viết, bài vẽ, ảnh, bài sáng tác nộp trước, ban thư ký gán mã cho mỗi bài và chuyển cho giám khảo bản không có tên. Bảng đối chiếu mã – tên giữ riêng tới khi có kết quả. Với phần thi trình diễn trực tiếp thì không che được, nên cần dựa nhiều hơn vào thang chấm và hội đồng nhiều người.
Trọng tài tại chỗ cho phần thi đối kháng, vận động
- Trọng tài trung lập: trận giữa đội A và đội B do người thuộc đội C làm trọng tài, hoặc người trong ban tổ chức.
- Luật nói trước trận: trọng tài nhắc lại 3–4 luật hay bị phạm ngay trước khi bắt đầu, có mặt đội trưởng hai bên.
- Quyết tại chỗ: trọng tài quyết ngay, không dừng trận để tranh cãi. Đội trưởng có ý kiến thì ghi lại, gặp trọng tài chính sau trận.
- Quay video vạch đích: với cuộc đua, đặt một điện thoại quay ngang vạch đích. Hai đội về sát nhau thì xem lại, không phải đoán.
- Đội trưởng ký phiếu: cuối trận, đội trưởng hai bên ký vào phiếu kết quả.
Thứ tự thi và những thiên lệch khó thấy
Một số nghiên cứu về các cuộc thi âm nhạc, trượt băng nghệ thuật ghi nhận người thi về cuối thường được chấm cao hơn người thi đầu, có thể do giám khảo "giữ điểm" lúc đầu để còn chỗ cho người sau. Với cuộc thi nội bộ, có thể giảm ảnh hưởng này bằng cách:
- Bốc thăm thứ tự thi công khai.
- Chấm thử bài mẫu trước để giám khảo có mốc.
- Cho giám khảo sửa điểm các bài đầu sau khi xem hết, nhưng chỉ trước khi nộp phiếu, và ghi lại việc sửa.
Một thiên lệch khác là "hiệu ứng hào quang": người nổi tiếng giỏi trong đơn vị dễ được chấm cao hơn ở cả những tiêu chí không liên quan. Thang chấm chi tiết là cách chống lại hiệu quả nhất.
Công bố điểm
Với người lớn, công bố tổng điểm và điểm từng tiêu chí giúp người thi hiểu vì sao mình được kết quả đó. Với học sinh, chỉ công bố theo đội, nhóm, không đọc điểm từng em trước lớp. Giữ phiếu chấm gốc ít nhất tới hết thời hạn khiếu nại.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao chấm điểm cuộc thi công bằng khi giám khảo quen người thi?
Dùng thang chấm có mô tả từng mức điểm, cho giám khảo chấm độc lập trước khi bàn, yêu cầu ai có quan hệ gần với người thi khai ra và không chấm bài đó, và che tên bài dự thi khi có thể.
Hội đồng giám khảo nên có bao nhiêu người?
Ba hoặc năm người là phổ biến, luôn là số lẻ để biểu quyết không bị hoà. Với năm người trở lên, có thể bỏ điểm cao nhất và thấp nhất rồi tính trung bình phần còn lại.
Thang chấm điểm cuộc thi nên có bao nhiêu tiêu chí?
Ba tới năm tiêu chí là vừa, mỗi tiêu chí có mô tả cụ thể cho từng mức điểm. Nhiều hơn thì giám khảo dễ mất tập trung, ít hơn thì khó phân biệt các bài gần nhau.
Vì sao nên bỏ điểm cao nhất và thấp nhất?
Bỏ hai điểm cực giảm ảnh hưởng của một giám khảo quá dễ, quá khắt khe hoặc vô tình thiên vị. Cách này chỉ có ý nghĩa khi hội đồng có từ năm giám khảo trở lên.