Một thể lệ cuộc thi rõ ràng trả lời đủ sáu câu: ai được thi, thi cái gì, thi thế nào, chấm ra sao, thưởng gì, và có chuyện thì ai quyết. Thể lệ không kẽ hở là thể lệ đã được một người ngoài ban tổ chức đọc thử và cố tìm cách "lách" mà không lách được. Bài này đưa ra khung mười hai mục dùng được cho cuộc thi ở công ty, trường học, câu lạc bộ, kèm những câu chữ hay gây tranh cãi và cách viết lại.
Thể lệ để làm gì
Thể lệ có ba việc. Thứ nhất, nó là lời hứa của ban tổ chức với người dự thi: luật này áp dụng cho mọi người như nhau. Thứ hai, nó là công cụ cho trọng tài và giám khảo: khi có tình huống, họ mở ra đọc chứ không quyết theo cảm tính. Thứ ba, nó là căn cứ giải quyết khiếu nại: điều gì đã viết rõ thì không phải tranh cãi.
Phần lớn rắc rối trong các cuộc thi nội bộ không nằm ở việc ai thắng, mà ở chỗ thể lệ không nói tới một tình huống nào đó, và mỗi bên hiểu theo một kiểu có lợi cho mình.
Khung thể lệ mười hai mục
| Mục | Nội dung cần có | Câu hỏi để tự kiểm |
|---|---|---|
| 1. Tên và mục đích | Tên chính thức, một câu nêu mục đích | Người ngoài đọc có hiểu thi để làm gì không? |
| 2. Đơn vị tổ chức | Ai tổ chức, ai là trưởng ban, đầu mối liên hệ | Có số điện thoại, thư điện tử để hỏi không? |
| 3. Đối tượng dự thi | Ai được thi, ai không được thi | Ban tổ chức, giám khảo, người nhà họ có được thi không? |
| 4. Hình thức dự thi | Cá nhân hay đội, mỗi đội bao nhiêu người, có dự bị không | Đổi người giữa chừng được không? |
| 5. Thời gian, địa điểm | Hạn đăng ký, ngày thi từng vòng, nơi thi | Ghi rõ cả giờ, không chỉ ngày |
| 6. Nội dung và thể thức | Thi những phần gì, mỗi phần bao lâu, loại trực tiếp hay tính điểm | Có ví dụ minh hoạ không? |
| 7. Tiêu chí chấm | Chấm theo những tiêu chí nào, mỗi tiêu chí bao nhiêu điểm | Hai giám khảo đọc có hiểu giống nhau không? |
| 8. Phá thế hoà | Bằng điểm thì xử lý ra sao | Có bước cuối cùng chắc chắn ra kết quả không? |
| 9. Vi phạm và xử lý | Những hành vi bị trừ điểm, bị loại | Mức xử lý có tương xứng không? |
| 10. Giải thưởng | Số giải, giá trị, cách nhận, thời hạn nhận | Đồng hạng thì chia giải thế nào? |
| 11. Khiếu nại | Ai nhận, hạn chót, ai quyết cuối cùng | Có nói rõ quyết định nào là cuối cùng không? |
| 12. Điều khoản chung | Quyền dùng ảnh, bài dự thi; quyền sửa thể lệ; trường hợp bất khả kháng | Sửa thể lệ thì thông báo thế nào? |
Những câu chữ hay gây tranh cãi
"Hạn chót ngày 15/6"
Hạn chót lúc 0 giờ hay 24 giờ ngày 15/6? Nộp lúc 23 giờ 59 có được tính không? Viết lại: "Hạn nhận bài: trước 17 giờ 00 ngày 15/6. Thời điểm nhận bài tính theo giờ hệ thống của biểu mẫu đăng ký."
"Mỗi đội từ 5 người"
Từ 5 người là tối thiểu 5, nhưng tối đa bao nhiêu? Viết lại: "Mỗi đội 5 người thi chính và tối đa 2 người dự bị. Được thay người giữa các vòng, không thay trong một vòng."
"Bài dự thi phải sáng tạo"
Sáng tạo là cảm nhận, không phải điều kiện. Đưa vào tiêu chí chấm, có thang điểm, thay vì đặt làm điều kiện dự thi.
"Ban tổ chức có quyền quyết định cuối cùng"
Câu này cần có, nhưng đứng một mình thì người dự thi cảm thấy bị áp đặt. Đi kèm quy trình khiếu nại rõ ràng (ai nhận, trong bao lâu, căn cứ vào đâu) thì câu này mới thuyết phục.
"Nhân viên công ty được tham gia"
Nhân viên thử việc, cộng tác viên, thực tập sinh có được không? Người thân của nhân viên? Liệt kê cụ thể, hoặc ghi "người có tên trong danh sách nhân sự tại ngày ...".
Năm kẽ hở hay bị lách
- Một người ở hai đội. Người giỏi được cả hai đội mời. Ghi rõ: mỗi người chỉ thuộc một đội trong suốt cuộc thi.
- Dùng lại bài cũ. Bài đã đoạt giải nơi khác đem nộp lại. Ghi rõ: bài chưa từng đoạt giải ở cuộc thi nào, hoặc chưa công bố trước ngày ...
- Nhờ người ngoài làm hộ. Ghi rõ phần nào phải tự làm, phần nào được hỗ trợ; ban tổ chức có quyền yêu cầu thuyết minh trực tiếp.
- Kéo bình chọn. Nếu có giải bình chọn trực tuyến, quy định cách tính hợp lệ, cách xử lý lượt bình chọn bất thường, và giới hạn tỷ trọng của bình chọn trong tổng điểm.
- Bỏ cuộc chiến thuật. Đội cố tình thua một trận để gặp đối thủ yếu hơn ở vòng sau. Thể thức thi và cách bốc thăm phải tính tới điều này.
Thử thể lệ trước khi công bố
Đây là bước hầu hết ban tổ chức bỏ qua và về sau tốn nhiều thời gian nhất để chữa cháy. Cách làm:
- Người đọc thứ ba: đưa bản thảo cho một người không ở trong ban, nhờ họ đọc với tư cách "người muốn thắng bằng mọi giá". Ghi lại mọi câu hỏi họ đặt ra.
- Chạy thử tình huống: tưởng tượng ba tình huống xấu (đội đến muộn 15 phút, hai đội bằng điểm, một giám khảo vắng mặt). Thể lệ có trả lời được không?
- Đọc to: câu nào đọc to thấy vấp, thường là câu khó hiểu.
Thể lệ cho các loại cuộc thi khác nhau
Cuộc thi vận động, hội thao
Cần thêm: trang phục, giày, quy định về sức khoẻ (người tham gia tự chịu trách nhiệm khai tình trạng sức khoẻ), xử lý khi trời mưa, đến muộn, bỏ cuộc giữa trận.
Cuộc thi sáng tác, ý tưởng
Cần thêm: định dạng nộp bài, dung lượng tối đa, quyền sở hữu bài dự thi (tác giả giữ quyền, ban tổ chức được dùng để trưng bày, truyền thông trong phạm vi nào), quy định về đạo văn và nội dung do công cụ tự động tạo ra.
Cuộc thi có giải thưởng giá trị lớn
Giải thưởng giá trị lớn có thể phát sinh thuế thu nhập cá nhân; ghi rõ ai chịu khoản này và hỏi kế toán trước. Nếu cuộc thi gắn với quảng bá sản phẩm, bán hàng, có thể thuộc diện quy định về khuyến mại, cần hỏi bộ phận pháp chế hoặc cơ quan quản lý thương mại ở địa phương.
Cuộc thi trong trường học
Thi theo tổ, nhóm, lớp; không công bố điểm từng em trước tập thể. Thể lệ gửi kèm thư cho phụ huynh nếu có thi ngoài giờ hoặc thu bài từ nhà.
Công bố và sửa thể lệ
Công bố thể lệ ở một nơi duy nhất làm bản gốc: một trang trên mạng nội bộ, một tệp PDF có ngày ban hành, một bản in dán ở bảng tin. Mọi bản khác (tin nhắn nhóm, ảnh chụp) chỉ dẫn về bản gốc.
Nếu buộc phải sửa, ghi số phiên bản và ngày sửa ở đầu thể lệ, liệt kê những gì đã đổi, và thông báo tới mọi người đã đăng ký. Không sửa những điều có lợi cho một đội cụ thể sau khi đã biết kết quả vòng trước.
Câu hỏi thường gặp
Thể lệ cuộc thi gồm những mục nào?
Một thể lệ đầy đủ thường có: tên và mục đích, đơn vị tổ chức, đối tượng dự thi, hình thức dự thi, thời gian và địa điểm, nội dung và thể thức, tiêu chí chấm, cách phá thế hoà, vi phạm và xử lý, giải thưởng, khiếu nại, điều khoản chung.
Làm sao để thể lệ cuộc thi không có kẽ hở?
Nhờ một người ngoài ban tổ chức đọc với tư cách người muốn thắng bằng mọi giá, chạy thử vài tình huống xấu như hai đội bằng điểm hay giám khảo vắng mặt, và viết rõ cả giờ, số lượng tối đa, tối thiểu thay vì câu chung chung.
Ban tổ chức có được sửa thể lệ sau khi công bố không?
Được, nhưng phải ghi số phiên bản, ngày sửa, liệt kê thay đổi và thông báo tới mọi người đã đăng ký. Không nên sửa điều khoản theo hướng có lợi cho một đội cụ thể sau khi đã biết kết quả.
Giải thưởng cuộc thi có phải đóng thuế không?
Giải thưởng có giá trị lớn có thể phát sinh thuế thu nhập cá nhân. Ban tổ chức nên hỏi kế toán trước và ghi rõ trong thể lệ ai chịu khoản thuế này để tránh hiểu lầm khi trao giải.
Thể lệ cuộc thi nên công bố ở đâu?
Chọn một nơi làm bản gốc duy nhất, như trang trên mạng nội bộ hoặc tệp PDF có ngày ban hành. Các tin nhắn, ảnh chụp chỉ dẫn về bản gốc đó để không ai đọc nhầm bản cũ.