Bốn giai đoạn phát triển của đội nhóm theo Bruce Tuckman (1965) là hình thành (forming), sóng gió (storming), ổn định chuẩn mực (norming) và vận hành hiệu quả (performing); năm 1977 ông cùng Mary Ann Conant Jensen thêm giai đoạn thứ năm là giải tán (adjourning). Mô hình này giúp người dẫn đội biết đội mình đang ở đâu và nên làm gì, nhưng nó là bản đồ gợi ý chứ không phải quy luật cứng: đội thật có thể nhảy cóc, quay lại hoặc kẹt mãi ở một giai đoạn.
Mô hình ra đời từ đâu
Năm 1965, Bruce W. Tuckman, khi đó làm việc cho một đơn vị nghiên cứu của Hải quân Mỹ, công bố bài tổng quan "Developmental sequence in small groups" trên tạp chí Psychological Bulletin. Ông không làm thí nghiệm mới, mà đọc lại khoảng năm mươi nghiên cứu sẵn có về các nhóm nhỏ — phần lớn là nhóm trị liệu tâm lý, nhóm huấn luyện kỹ năng quan hệ, cùng một số nhóm trong phòng thí nghiệm và nhóm tự nhiên — rồi tìm ra một trình tự lặp lại. Bốn cái tên có vần với nhau (forming, storming, norming, performing) dễ nhớ đến mức mô hình lan ra khỏi giới học thuật, vào gần như mọi giáo trình quản trị.
Năm 1977, Tuckman và Mary Ann Conant Jensen xem lại các nghiên cứu mới hơn và thêm giai đoạn adjourning — khi nhóm hoàn thành nhiệm vụ và chia tay. Một số tài liệu tiếng Anh sau này gọi vui là "mourning" (giai đoạn tiếc nuối).
Biết nguồn gốc này giúp dùng mô hình đúng mức: nó tổng hợp từ các nhóm nhỏ, phần lớn là nhóm trị liệu và nhóm huấn luyện, chứ không phải từ các đội dự án công ty ngày nay.
Năm giai đoạn: dấu hiệu và việc của người dẫn đội
| Giai đoạn | Dấu hiệu thường thấy | Người dẫn đội nên làm |
|---|---|---|
| Hình thành | Lịch sự, dè dặt, hỏi nhiều về luật lệ, chờ người dẫn quyết | Nói rõ mục tiêu, cách làm việc, giới thiệu nhau; tạo dịp để quen |
| Sóng gió | Tranh luận về cách làm, ai quyết, phe nhóm, có người im lặng rút lui | Đưa bất đồng ra bàn, đặt luật tranh luận, không dập tắt, không bênh phe |
| Ổn định chuẩn mực | Có quy ước chung, vai trò rõ hơn, bắt đầu tin nhau, góp ý thẳng | Ghi lại quy ước, trao quyền dần, khen cách làm việc tốt |
| Vận hành hiệu quả | Tự tổ chức, xử lý va chạm nhanh, tập trung vào kết quả | Lùi lại, giao việc khó hơn, bảo vệ đội khỏi xáo trộn không cần thiết |
| Giải tán | Nhiệm vụ xong, có người buồn, có người đã nghĩ tới việc khác | Tổng kết, ghi nhận đóng góp từng người, lưu bài học |
Giai đoạn hình thành: ai cũng lịch sự
Một đội mới — dự án mới, phòng mới tách, lớp mới, ban tổ chức sự kiện vừa lập — thường bắt đầu bằng sự lịch sự. Người ta chưa biết nhau đủ để bất đồng. Câu hỏi trong đầu mỗi người: "Mình có chỗ ở đây không? Ở đây người ta làm việc kiểu gì?"
Đây là lúc hoạt động phá băng và giới thiệu có giá trị nhất. Nhưng phá băng tốt không phải là bắt mọi người kể chuyện riêng tư, mà là giúp họ biết những gì cần cho công việc: mỗi người giỏi gì, thích làm việc kiểu nào, ghét bị làm phiền lúc nào. Một hoạt động hợp: mỗi người viết "hướng dẫn sử dụng bản thân" gồm 5 dòng — giờ làm việc tốt nhất, cách thích nhận góp ý, kênh liên lạc ưa dùng, điều dễ làm mình khó chịu, một việc mình giỏi có thể giúp người khác.
Giai đoạn sóng gió: không tránh được, cũng không nên tránh
Khi bắt đầu làm việc thật, bất đồng xuất hiện: cách làm của ai đúng, ai được quyết, ai làm nhiều ai làm ít. Nhiều trưởng nhóm thấy sóng gió là dấu hiệu thất bại và cố dập nó bằng một chuyến đi chơi. Nhưng theo mô hình, sóng gió là bước đội phải đi qua để tìm ra cách làm việc chung. Dập tắt nó thì bất đồng chỉ chìm xuống, rồi nổi lên lúc tệ hơn.
Việc của người dẫn đội ở giai đoạn này:
- Cho bất đồng một chỗ chính thức để nói: một buổi họp có luật (mỗi người nói một lần, không ngắt lời, nói về việc không nói về người).
- Phân biệt bất đồng về công việc (có thể có ích) với xung đột cá nhân (cần xử lý riêng, không đem ra trước đội).
- Để ý người im lặng — đôi khi họ không đồng ý nhưng không dám nói.
Hoạt động teambuilding hợp nhất ở giai đoạn này là thử thách giải quyết vấn đề theo đội có buổi tổng kết: đội được "cãi nhau" về một bài toán không liên quan đến công việc, rồi cùng nhìn lại mình đã cãi nhau thế nào.
Ổn định chuẩn mực và vận hành hiệu quả
Khi qua được sóng gió, đội bắt đầu có quy ước: họp lúc nào, ai duyệt cái gì, góp ý ra sao. Lúc này người dẫn nên viết các quy ước đó ra — một trang "cách đội mình làm việc" — để người mới vào sau có cái để đọc, và để khi quy ước bị vi phạm, có cái để chỉ vào.
Giai đoạn vận hành hiệu quả là khi đội tự chạy. Sai lầm hay gặp ở đây là người dẫn vẫn quản lý từng chi tiết như thời hình thành, khiến đội thấy không được tin. Hoặc ngược lại: công ty thấy đội chạy tốt nên liên tục rút người, thêm người, đổi mục tiêu — mỗi lần như vậy đội có thể bị đẩy ngược về giai đoạn đầu.
Giai đoạn giải tán: bước hay bị quên
Dự án kết thúc, ban tổ chức giải thể sau sự kiện, lớp tốt nghiệp. Ở Việt Nam, giai đoạn này thường chỉ là một bữa liên hoan. Nhưng đây là lúc rất tốt để làm hai việc: ghi nhận cụ thể đóng góp của từng người (không chỉ "cảm ơn mọi người đã vất vả"), và lưu lại bài học cho đội sau. Một buổi tổng kết 45 phút với ba câu hỏi — điều gì đã chạy tốt, điều gì lần sau làm khác, mỗi người muốn cảm ơn ai về việc gì — giúp người ta rời đội với cảm giác trọn vẹn.
Những điểm cần dè dặt khi dùng mô hình
- Không phải lúc nào cũng tuần tự. Đội có thể quay lại sóng gió khi có thành viên mới hoặc mục tiêu thay đổi. Có đội không bao giờ thoát khỏi sóng gió.
- Có mô hình khác. Connie Gersick (1988) nghiên cứu các đội dự án có hạn chót và thấy nhiều đội đi theo kiểu "cân bằng bị ngắt quãng": làm theo một hướng tới khoảng giữa thời hạn, rồi đột ngột thay đổi cách làm. Với đội dự án ngắn, mô hình này đôi khi giải thích tốt hơn.
- Cơ sở dữ liệu gốc hạn chế. Như đã nói, Tuckman tổng hợp chủ yếu từ nhóm trị liệu và huấn luyện. Mô hình có giá trị như một khung để nói chuyện, không phải phép đo chính xác.
- Đừng dán nhãn người. "Anh ấy đang storming" là cách dùng sai. Giai đoạn là của đội, không phải của cá nhân.
Góc nhìn hôm nay: dùng mô hình để chọn hoạt động
Lợi ích thực tế lớn nhất của mô hình Tuckman cho người lo teambuilding là chọn đúng hoạt động cho đúng lúc. Đội mới thành lập cần hoạt động làm quen và làm rõ mục tiêu. Đội đang va chạm cần thử thách giải quyết vấn đề kèm tổng kết thẳng thắn, không phải một bữa tiệc né tránh. Đội đang chạy tốt cần được để yên và được ghi nhận. Đội sắp giải tán cần một buổi tổng kết tử tế.
Một cách làm đơn giản: trước khi lên kế hoạch, hỏi ba bốn người trong đội "nếu đội mình là một chuyến đi, giờ đang ở đoạn nào: mới khởi hành, đang lạc đường cãi nhau, đã quen đường, hay sắp tới nơi?" Câu trả lời của họ thường chính xác hơn mọi bảng khảo sát.
Câu hỏi thường gặp
Bốn giai đoạn phát triển đội nhóm của Tuckman là gì?
Đó là hình thành (forming), sóng gió (storming), ổn định chuẩn mực (norming) và vận hành hiệu quả (performing). Bruce Tuckman đề xuất năm 1965 sau khi tổng hợp khoảng năm mươi nghiên cứu về nhóm nhỏ.
Giai đoạn thứ năm adjourning được thêm vào khi nào?
Năm 1977, Tuckman cùng Mary Ann Conant Jensen xem lại mô hình và thêm giai đoạn giải tán (adjourning), khi nhóm hoàn thành nhiệm vụ và chia tay.
Giai đoạn storming có phải là dấu hiệu đội có vấn đề?
Không hẳn. Theo mô hình, sóng gió là bước bình thường để đội tìm ra cách làm việc chung. Điều cần làm là cho bất đồng một chỗ để nói có luật lệ, thay vì dập tắt hay né tránh.
Mô hình Tuckman có đúng với mọi đội không?
Không phải lúc nào cũng đúng. Đội có thể quay lại giai đoạn trước khi có người mới, và nghiên cứu của Connie Gersick năm 1988 cho thấy nhiều đội dự án thay đổi đột ngột quanh giữa thời hạn thay vì đi tuần tự.
Teambuilding nên làm gì ở từng giai đoạn?
Đội mới cần hoạt động làm quen và làm rõ mục tiêu; đội đang va chạm cần thử thách giải quyết vấn đề kèm tổng kết; đội đang chạy tốt cần được ghi nhận; đội sắp giải tán cần buổi tổng kết và cảm ơn cụ thể.