Phạt vui cho đội thua đúng nghĩa là một việc nhỏ, ngắn dưới một phút, làm cả đội cùng nhau, cả phòng cười cùng đội thua chứ không cười vào họ, và đội thua được chọn trong vài phương án. Những hình phạt nên bỏ hẳn: uống rượu bia, bôi mặt, ăn đồ khó ăn, đụng chạm cơ thể khác giới, bắt một người hát hay nhảy khi họ ngại. Bài này đưa nguyên tắc chọn hình phạt, hai mươi phương án phạt vui chia theo bối cảnh, và cách đổi hình phạt thành phần thưởng ngược.
Vì sao phải có hình phạt, và vì sao nó hay hỏng
Hình phạt trong cuộc vui có một chức năng: làm cho thắng thua có chút "giá", để người ta cố hơn và có chuyện để cười. Nhưng chính vì nó gắn với thua, hình phạt rất dễ chạm vào lòng tự trọng. Ai từng đi tiệc công ty đều nhớ cảnh: đội thua bị gọi lên, một bạn nữ bị bắt "nhảy sexy", một anh lớn tuổi bị bôi kem lên mặt, một người không uống được bị ép một ly đầy. Cả phòng cười, nhưng người trong cuộc thì ra về với cảm giác bị làm trò.
Người quản trò lâu năm nhận ra một điều: những hình phạt làm phòng cười to nhất thường là những hình phạt để lại hậu quả lâu nhất. Một lần bị làm nhục trước đồng nghiệp có thể khiến người ta không bao giờ tham gia hoạt động chung nữa.
Năm câu kiểm tra trước khi đưa ra hình phạt
- Người nhút nhát nhất trong phòng có chịu được không? Hình phạt phải được thiết kế cho người ngại nhất, không phải người "lầy" nhất.
- Có đụng vào cơ thể, ngoại hình, giới tính không? Nếu có, bỏ.
- Có liên quan đến ăn uống không? Rượu, đồ cay, đồ sống, ăn nhanh — bỏ. Có người dị ứng, đang kiêng, đang mang thai, có bệnh dạ dày.
- Có ảnh, video đăng lên mạng sau đó không? Nếu hình phạt mà người trong cuộc không muốn ai quay, đó là hình phạt quá đà.
- Cả đội cùng làm hay một người làm? Ưu tiên cả đội. Một người đứng giữa sân khấu chịu phạt thay cả đội là áp lực không cần thiết.
Hai mươi phương án phạt vui chia theo bối cảnh
| Bối cảnh | Phạt vui | Thời gian |
|---|---|---|
| Công ty, hội nghị | Cả đội hô khẩu hiệu của đội thắng kèm động tác của họ | 20 giây |
| Công ty, hội nghị | Đội thua mang nước, khăn lạnh cho đội thắng | 1 phút |
| Công ty, hội nghị | Mỗi người trong đội thua nói một câu khen đội thắng, khen việc cụ thể | 1 phút |
| Công ty, hội nghị | Đội thua dọn đạo cụ cho lượt sau | 2 phút |
| Công ty, hội nghị | Đội thua chụp một tấm ảnh tạo dáng "đội vô địch" theo yêu cầu của đội thắng | 30 giây |
| Lớp học, sinh hoạt đội | Cả tổ làm động tác "mưa rơi" bằng tay để chúc mừng tổ thắng | 20 giây |
| Lớp học, sinh hoạt đội | Tổ thua xoá bảng, sắp ghế cho cả lớp | 2 phút |
| Lớp học, sinh hoạt đội | Tổ thua chuẩn bị câu đố cho buổi sinh hoạt sau | Về nhà |
| Lớp học, sinh hoạt đội | Cả tổ đọc một câu "thần chú" hài do tổ thắng nghĩ ra | 15 giây |
| Lớp học, sinh hoạt đội | Tổ thua được ra thử thách cho tổ thắng ở lượt sau | — |
| Tiệc gia đình, họp lớp | Đội thua kể một kỷ niệm vui chung của đội | 1 phút |
| Tiệc gia đình, họp lớp | Đội thua rót nước, gắp thức ăn mời ông bà, thầy cô | 1 phút |
| Tiệc gia đình, họp lớp | Đội thua chọn bài hát cho cả phòng cùng hát (không phải đội thua tự hát) | — |
| Tiệc gia đình, họp lớp | Đội thua "phỏng vấn" người lớn tuổi nhất phòng một câu | 1 phút |
| Tiệc gia đình, họp lớp | Đội thua viết lời chúc cho nhân vật chính của buổi tiệc | 2 phút |
| Dã ngoại, ngoài trời | Cả đội đi "vịt" năm bước vòng quanh cờ đội thắng (ai đau gối thì đi thường) | 30 giây |
| Dã ngoại, ngoài trời | Đội thua nhặt rác quanh khu vực | 3 phút |
| Dã ngoại, ngoài trời | Đội thua đếm ngược to từ 20 về 0 cho lượt thi sau | 20 giây |
| Dã ngoại, ngoài trời | Đội thua xếp hàng làm "cổng chào" vỗ tay cho đội thắng chạy qua | 30 giây |
| Dã ngoại, ngoài trời | Đội thua đọc dự báo thời tiết tưởng tượng cho ngày mai | 30 giây |
Nhìn kỹ sẽ thấy phần lớn các phương án là phục vụ, khen ngợi hoặc làm cùng nhau. Đây là chủ ý: đội thua làm việc có ích hoặc tôn vinh đội thắng, thay vì bị hạ thấp.
Cho đội thua được chọn
Cách đơn giản nhất để hình phạt không làm ai tổn thương là cho đội thua chọn. Chuẩn bị một chiếc hộp có 6–8 thẻ phạt; đội thua rút hai thẻ, chọn một. Hoặc chiếu ba lựa chọn lên màn, đội thua bàn 10 giây rồi chọn.
Một kỹ thuật quản trò hay dùng là "vé miễn phạt": mỗi đội có sẵn một tấm, dùng được một lần trong cả buổi. Người ngại trong đội biết rằng nếu hình phạt quá sức, đội có thể dùng vé. Gần như không đội nào dùng, nhưng sự có mặt của tấm vé làm mọi người thoải mái hơn hẳn.
Với trẻ em, hãy đổi hẳn tên gọi: không gọi là "phạt" mà gọi là "nhiệm vụ đặc biệt" hoặc "thử thách phụ". Và luôn là cả tổ cùng làm, không gọi riêng em nào.
Phần thưởng ngược: thay hình phạt bằng an ủi
Ở nhiều buổi sinh hoạt, cách tốt nhất là bỏ hẳn hình phạt và thay bằng phần thưởng cho mọi đội, chỉ khác hạng mục:
- Đội thắng nhận giải "nhanh nhất".
- Đội thứ hai nhận giải "phối hợp ăn ý nhất".
- Đội về cuối nhận giải "cổ vũ nhiệt nhất" hoặc "kiên trì nhất".
Người ta hay lo bỏ hình phạt thì cuộc thi mất kịch tính. Thực tế, kịch tính đến từ đồng hồ bấm giờ, từ tiếng cổ vũ và từ bảng điểm, không phải từ nỗi sợ bị phạt. Khi đội thua cũng được gọi tên và vỗ tay, lượt sau họ thi hăng hơn.
Khi hình phạt đã lỡ quá đà
Dù chuẩn bị kỹ, đôi khi đội thắng tự đề xuất một hình phạt quá trớn, hoặc khán giả hò hét đòi "phải uống, phải nhảy". Quản trò có vài câu đỡ:
- "Hình phạt này nặng quá, ban tổ chức giảm án còn…" — rồi đọc một phương án nhẹ hơn.
- "Đội bạn có vé miễn phạt, mình dùng luôn nhé!"
- "Thôi, đội thua đã hát cho cả phòng nghe rồi, mình chuyển sang phần tiếp theo."
Điều quan trọng là quản trò quyết nhanh, nói bằng giọng vui và chuyển cảnh ngay. Không đứng giữa sân khấu tranh luận với đám đông.
Nếu đã có người bị tổn thương — đỏ mặt, bỏ ra ngoài, rưng rưng — sau buổi, quản trò hoặc trưởng nhóm nên gặp riêng hỏi thăm, xin lỗi vì ban tổ chức đã để chuyện đó xảy ra. Một lời xin lỗi đúng lúc giữ được người ấy cho những lần sau.
Góc nhìn hôm nay: hình phạt nói gì về một tập thể
Cách một nhóm phạt đội thua phản ánh văn hoá của nhóm đó. Một công ty mà tiệc tùng luôn có màn ép uống và trêu chọc ngoại hình thường cũng là nơi người mới ngại lên tiếng trong cuộc họp. Một lớp học mà tổ thua chỉ phải xoá bảng và cả lớp vẫn vỗ tay cho họ thường là lớp có nhiều em dám giơ tay phát biểu.
Người tổ chức có thể bắt đầu từ việc nhỏ: lần tiệc tới, in sẵn hộp thẻ phạt vui, đưa "vé miễn phạt" cho mỗi đội, và báo trước với lãnh đạo rằng sẽ không có màn phạt rượu. Phần lớn mọi người sẽ thầm cảm ơn.
Câu hỏi thường gặp
Hình phạt vui cho đội thua nên là gì?
Nên là việc nhỏ, ngắn, cả đội cùng làm và mang tính phục vụ hoặc khen ngợi: hô khẩu hiệu của đội thắng, khen đội thắng một câu, mang nước mời các bàn, dọn đạo cụ hoặc chụp ảnh tạo dáng vui.
Những hình phạt nào không nên dùng trong teambuilding, tiệc công ty?
Không phạt bằng uống rượu bia, bôi mặt, ăn đồ khó ăn, đụng chạm cơ thể khác giới, đùa về ngoại hình, hoặc bắt một người hát, nhảy khi họ ngại.
Phạt vui cho học sinh như thế nào cho phù hợp?
Đổi tên thành nhiệm vụ đặc biệt, để cả tổ cùng làm, chọn việc có ích như xoá bảng, sắp ghế hoặc chuẩn bị câu đố cho buổi sau. Không gọi riêng một em lên chịu phạt.
Có nên bỏ hẳn hình phạt trong các cuộc thi vui?
Có thể. Thay bằng phần thưởng cho mọi đội với các hạng mục khác nhau như nhanh nhất, ăn ý nhất, cổ vũ nhiệt nhất. Kịch tính đến từ đồng hồ và tiếng cổ vũ, không cần đến nỗi sợ bị phạt.