Nghỉ giữa giờ vận động là một quãng 1–3 phút ngay trong tiết học, cả lớp đứng dậy làm vài động tác theo nhịp rồi ngồi xuống học tiếp. Hai phút là đủ để máu lưu thông lại sau một quãng ngồi lâu, giúp lớp bớt ngáp, bớt nói chuyện riêng. Bài tập tốt nhất làm được ngay tại chỗ ngồi, không cần đạo cụ, không xô đẩy, và luôn có phiên bản ngồi cho em không tiện đứng.
Khi nào lớp cần nghỉ vận động
Người đứng lớp nhận ra dấu hiệu rất nhanh: ngáp lan từ bàn này sang bàn khác, nhiều em chống cằm, bút gõ lách cách, các câu hỏi bắt đầu được trả lời bằng im lặng. Thường dấu hiệu này đến vào khoảng giữa tiết thứ hai liên tiếp, vào tiết đầu buổi chiều sau giờ ăn trưa, hoặc sau một quãng giáo viên giảng liền 15–20 phút.
Lúc đó, nói "các em tập trung" ít khi có tác dụng lâu. Cho cả lớp đứng dậy hai phút thường hiệu quả hơn. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị trẻ em và thanh thiếu niên 5–17 tuổi vận động trung bình 60 phút mỗi ngày ở mức vừa tới mạnh, và hạn chế thời gian ngồi lâu. Học sinh Việt Nam ngồi trên lớp nhiều giờ mỗi ngày, cộng thêm học thêm và làm bài ở nhà, nên mỗi quãng vận động ngắn đều có ích.
Các nghiên cứu về "giờ học có vận động" ở trường tiểu học, chẳng hạn chương trình Energizers ở Mỹ do Matthew Mahar và cộng sự báo cáo năm 2006, ghi nhận học sinh tập trung vào bài nhiều hơn sau những quãng vận động ngắn. Kết quả về điểm số thì lẫn lộn hơn giữa các nghiên cứu; điều chắc chắn hơn là lớp trật tự và tỉnh táo hơn trong mười mấy phút tiếp theo. Đừng hứa với phụ huynh rằng hai phút vận động làm con giỏi lên, chỉ cần nói nó giúp con đỡ mỏi.
Mười bài vận động hai phút làm tại chỗ
| Bài | Thời gian | Cách làm | Phiên bản ngồi |
|---|---|---|---|
| Vươn cao – chạm vai – chạm hông | 1 phút | Theo nhịp đếm, hai tay vươn cao, chạm vai, chạm hông, lặp lại nhanh dần. | Làm y hệt khi ngồi |
| Đi bộ tại chỗ | 1 phút | Bước tại chỗ, nâng gối, vung tay; giáo viên hô "lên dốc" thì nâng gối cao hơn. | Nhấc gót chân luân phiên |
| Làm theo hiệu lệnh ngược | 2 phút | Giáo viên hô "tay lên" thì cả lớp hạ tay, hô "ngồi" thì đứng. | Chỉ dùng tay |
| Gương soi | 2 phút | Hai bạn cùng bàn quay mặt vào nhau, một em làm động tác chậm, em kia làm theo như soi gương. | Chỉ dùng tay và nét mặt |
| Đếm số bằng cơ thể | 1 phút | Hô số 1 thì vỗ tay, số 2 thì giậm chân, số 3 thì giơ tay; giáo viên hô số lộn xộn. | Thay giậm chân bằng vỗ đùi |
| Kéo giãn sáu điểm | 2 phút | Cổ, vai, cổ tay, lưng, hông, cổ chân, mỗi điểm 15–20 giây. | Bỏ phần hông |
| Thời tiết trên cơ thể | 1 phút | "Mưa lất phất" búng ngón tay, "mưa to" vỗ đùi, "sấm" giậm chân, "nắng" giơ tay. | Thay sấm bằng vỗ bàn nhẹ |
| Viết chữ bằng khuỷu tay | 1 phút | Dùng khuỷu tay "viết" tên mình hoặc một từ vừa học lên không trung. | Làm y hệt khi ngồi |
| Bóng tưởng tượng | 2 phút | Cả lớp chuyền một "quả bóng tưởng tượng" theo hàng, giáo viên đổi cỡ bóng: nặng, nhẹ, nóng, dính. | Làm y hệt khi ngồi |
| Thở hộp | 1 phút | Hít vào 4 nhịp, giữ nhẹ 4 nhịp, thở ra 4 nhịp, nghỉ 4 nhịp — dùng để hạ nhiệt sau các bài trên. | Làm khi ngồi |
Lưu ý với bài thở hộp: chỉ giữ hơi nhẹ, vài giây, không biến nó thành thi ai nín thở lâu hơn. Mục đích là chậm lại, không phải thử sức.
Một quãng nghỉ hai phút mẫu
Ghép ba bài trong bảng thành một chuỗi cố định, dùng mãi cho tới khi lớp thuộc:
- 0:00–0:10 — "Cả lớp đứng dậy, đẩy ghế vào, đứng cạnh bàn." Câu này cũng là tín hiệu để mọi em đặt bút xuống.
- 0:10–0:50 — Vươn cao – chạm vai – chạm hông, bắt đầu chậm, tăng dần tốc độ, kết thúc bằng một tràng vỗ tay.
- 0:50–1:30 — Làm theo hiệu lệnh ngược. Đây là phần cả lớp hay bật cười vì nhiều em làm sai, và cái sai không ai bị trách.
- 1:30–2:00 — Thở hộp hai vòng. "Cả lớp ngồi xuống, nhìn lên bảng."
Khi chuỗi đã quen, giáo viên chỉ cần nói "hai phút" là lớp tự đứng dậy. Có thể giao cho mỗi tổ một tuần tự nghĩ ra một động tác mới thay vào phần giữa, vừa tạo hứng thú vừa cho học sinh cảm giác quãng nghỉ là của mình.
Gắn vận động vào nội dung bài
Quãng nghỉ không bắt buộc phải liên quan tới bài, nhưng nếu khéo thì một công đôi việc:
- Toán: giáo viên hô một phép tính, cả lớp vỗ tay đúng số lần bằng kết quả. Kết quả lẻ thì đứng, chẵn thì ngồi.
- Tiếng Anh: hô động từ chỉ hành động (jump, clap, turn, touch your nose), lớp làm theo. Hô sai ngữ pháp thì lớp đứng yên.
- Địa lý: chỉ tay về hướng Bắc, Nam, Đông, Tây theo hiệu lệnh; sau đó "chỉ về phía biển", "chỉ về phía có dãy núi cao nhất nước".
- Sinh học: chạm vào bộ phận cơ thể giáo viên gọi tên bằng thuật ngữ: xương đòn, xương bánh chè, cơ tam đầu.
Phiên bản gắn bài nên dùng sau khi lớp đã quen phiên bản thuần vận động. Nếu ngay từ đầu bắt các em vừa nghĩ vừa vận động, quãng nghỉ thành bài kiểm tra nhỏ và mất đi ý nghĩa "được nghỉ".
An toàn trong lớp chật
Phòng học ở nhiều trường chỉ đủ kê bàn, lối đi hẹp, ba em ngồi một bàn dài. Vài nguyên tắc để không ai bị va:
- Không bài nào yêu cầu di chuyển khỏi chỗ đứng, không nhảy, không xoay người nhanh. Quay vòng tại chỗ dễ gây chóng mặt, va vào cạnh bàn — bỏ hẳn.
- Trước khi bắt đầu, nói "dang tay ra, nếu chạm bạn thì lùi lại nửa bước". Em ngồi giữa dãy bàn ba chỗ có thể đứng lệch ra sau ghế.
- Em đang đau chân, mới khỏi ốm, có bệnh tim hoặc bệnh khớp đã được gia đình báo: mặc định làm phiên bản ngồi, không cần giải thích trước lớp.
- Không thi đua ai làm nhanh hơn, ai làm nhiều cái hơn trong quãng nghỉ. Thi đua làm các em đẩy tốc độ, dễ va nhau và mất đúng mục đích thả lỏng.
- Buổi trưa nắng nóng, phòng không quạt, chỉ làm kéo giãn và thở, bỏ đi bộ tại chỗ.
Lứa tuổi khác nhau, cách làm khác nhau
Tiểu học
Học sinh lớp 1–5 thích vận động, dễ làm theo, nhưng cũng dễ "quá đà". Bài có tiếng động (vỗ tay, giậm chân) rất hợp, miễn là có tín hiệu dừng rõ. Giáo viên nên làm mẫu cùng, các em làm theo người lớn nhiệt tình hơn làm theo lời hô.
Trung học cơ sở
Từ lớp 7, lớp 8, nhiều em bắt đầu ngại làm động tác trước bạn khác giới. Giữ các bài kín đáo hơn: kéo giãn, đi bộ tại chỗ, gương soi với bạn cùng bàn. Cho phép "làm nhỏ" động tác cũng được, chỉ cần đứng dậy.
Trung học phổ thông
Học sinh lớp 10–12 thường chấp nhận kéo giãn và thở hơn là các bài vui nhộn. Có thể giải thích ngắn lý do: ngồi lâu khiến cơ thể ì, đứng lên hai phút giúp đầu óc đỡ mệt cho phần còn lại của tiết. Học sinh lớn hợp tác hơn khi hiểu vì sao.
Biến quãng nghỉ thành thói quen của lớp
Quãng nghỉ vận động hiệu quả nhất khi nó đều đặn và dễ đoán. Một cách làm đơn giản: thống nhất với cả lớp rằng tiết nào dài trên 40 phút sẽ có một quãng nghỉ khoảng giữa tiết. Lớp trưởng hoặc tổ trực tuần có thể nhắc giáo viên khi tới giờ. Giáo viên chủ nhiệm có thể đề nghị các thầy cô bộ môn dùng chung một chuỗi động tác để lớp không phải học lại nhiều lần.
Muốn tìm thêm bài, tham khảo giáo viên Giáo dục thể chất trong trường — họ biết những động tác khởi động an toàn cho từng lứa tuổi. Các tài liệu về "giờ học vận động" và "nghỉ giải lao tích cực" của các chương trình sức khoẻ học đường cũng có nhiều chuỗi mẫu; chọn những bài không cần di chuyển nếu lớp chật.
Câu hỏi thường gặp
Nghỉ giữa giờ vận động có làm mất thời gian học không?
Hai phút trong tiết 45 phút là khoảng 4% thời lượng. Đổi lại, lớp thường tỉnh táo và trật tự hơn trong phần còn lại của tiết, nên thời gian học thực chất không giảm, nhiều khi còn tăng.
Lớp chật không có chỗ đứng thì vận động thế nào?
Chọn các bài làm tại chỗ không cần dang rộng: vươn cao, chạm vai, đi bộ tại chỗ, kéo giãn cổ tay và vai, thở hộp. Phần lớn có thể làm cả khi ngồi. Bỏ mọi bài phải di chuyển, nhảy hoặc xoay người.
Một buổi học nên nghỉ vận động mấy lần?
Thường là một lần mỗi tiết dài, hoặc khi giáo viên thấy lớp có dấu hiệu mệt như ngáp nhiều, mất tập trung. Không cần cứng nhắc theo đồng hồ; quan trọng là có tín hiệu bắt đầu và kết thúc rõ ràng.
Học sinh có bệnh hoặc không muốn đứng thì sao?
Luôn có phiên bản ngồi cho mọi động tác và để các em tự chọn mà không phải giải thích trước lớp. Với em có bệnh tim, bệnh khớp hoặc đang bị thương, theo hướng dẫn của gia đình và nhân viên y tế trường.
Có nên cho các tổ thi xem ai làm động tác đẹp nhất không?
Không nên. Thi đua trong quãng nghỉ khiến các em đẩy nhanh động tác, dễ va chạm và mất ý nghĩa thả lỏng. Giữ quãng nghỉ là lúc cả lớp cùng làm, không ai hơn ai.