Guinness World Records đã ngừng nhận nhiều hạng mục vì nguy hiểm, có hại cho sức khoẻ, cho động vật hoặc môi trường: ăn uống không giới hạn (ngừng từ thập niên 1990), vật nuôi nặng nhất (ngừng năm 1998), lái xe vòng quanh thế giới nhanh nhất (ngừng nhận từ năm 1996), thức không ngủ lâu nhất, nhịn ăn lâu nhất, thả bóng bay hàng loạt (ngừng năm 2011). Lý do chung rất đơn giản: một cuốn sách ghi danh người "nhất" sẽ khiến người ta lao vào phá kỷ lục, nên ghi danh thứ gì là chịu trách nhiệm về thứ đó.
Vì sao một sách kỷ lục phải "tự cấm"
Kỷ lục có một đặc điểm: nó mời người khác vượt qua. Khi hạng mục "con mèo nặng nhất" nằm trong sách, sẽ có người cố tình vỗ béo mèo để có tên. Khi có hạng mục "thức lâu nhất", sẽ có người nhịn ngủ tới mức nguy hiểm. Guinness nhận ra rằng mỗi hạng mục là một lời mời, và có những lời mời không nên gửi.
Các bài viết của chính Guinness (năm 2015 nhân dịp 60 năm, và năm 2024) giải thích việc "cho nghỉ" (rest) các hạng mục theo năm nhóm lý do: sức khoẻ người thực hiện, an toàn cộng đồng, phúc lợi động vật, môi trường và tính chủ quan khi chấm.
Bảng các hạng mục đã ngừng và lý do
| Hạng mục | Thời điểm ngừng | Lý do |
|---|---|---|
| Ăn, uống nhiều nhất không giới hạn thời gian | Thập niên 1990 | Sức khoẻ; nay chỉ còn hạng mục tính tốc độ trong thời gian rất ngắn hoặc lượng cố định |
| Vật nuôi nặng nhất | 1998 | Tránh việc chủ cố tình cho thú ăn quá mức để có tên trong sách |
| Lái xe vòng quanh thế giới nhanh nhất | Ngừng nhận đăng ký mới từ 1996 | Buộc người lái vượt giới hạn tốc độ các nước; kỷ lục tiết kiệm nhiên liệu vẫn được nhận |
| Thả nhiều bóng bay nhất cùng lúc | 2011 | Rác thải, hại động vật hoang dã |
| Thả nhiều đèn trời nhất | Sau kỷ lục 15.185 chiếc ngày 24/5/2013 | Môi trường, nguy cơ cháy |
| Thức không ngủ lâu nhất | Không còn theo dõi | Nguy hiểm của thiếu ngủ |
| Nhịn ăn, nhịn ăn uống lâu nhất | Không còn nhận | Sức khoẻ |
| Bị chôn sống lâu nhất | Không còn theo dõi | Không an toàn |
| Thể thao gây tranh cãi về động vật (săn cáo, đấu bò, đấu vật lạc đà, polo cưỡi voi) | Đã loại khỏi sách | Phúc lợi động vật |
| Đốt lốp xe tạo khói (burnout) đông xe nhất | Không còn theo dõi | Phá huỷ vô ích, hại môi trường |
Các mốc trong bảng lấy từ bài viết của Guinness; hạng mục nào bài viết không nêu năm thì bảng cũng không ghi năm.
Những thay đổi tinh tế: không cấm hẳn mà đổi luật
Không phải hạng mục nào cũng bị xoá. Nhiều cái được sửa để giữ phần vui, bỏ phần hại:
- Hôn lâu nhất được thay bằng hạng mục "hôn marathon" có luật nghỉ, vì bản cũ khiến người thi phải thức liền nhiều ngày.
- Ném bánh kem đông người nhất chuyển sang ném bọt cạo râu, vì luật chống lãng phí thực phẩm.
- Kỷ lục ẩm thực không còn đo "ăn được bao nhiêu" mà đo tốc độ trong khung thời gian ngắn, theo bài của Guinness là dài nhất ba phút.
- Kích thước động vật vẫn được ghi nhưng theo giống loài, không theo từng con cụ thể được chủ nuôi "tăng cân".
Cách làm này đáng học: thay vì cấm cả một niềm vui, hãy tìm phần gây hại và cắt riêng phần đó.
Ngừng vì không chấm được
Có hạng mục bị cho nghỉ không vì nguy hiểm mà vì không đo công bằng. "Hát yodel nhanh nhất" (lối hát luyến giọng của vùng núi Alps) bị coi là quá chủ quan. "Kéo vĩ cầm nhanh nhất" bị bỏ vì không thể xác định mọi nốt có chuẩn hay không. "Thổi saxophone một nốt dài nhất bằng kỹ thuật thở vòng" bị cho nghỉ sau khi có bằng chứng y khoa cho thấy cách làm đó nguy hiểm.
Đây là lời nhắc cho bất kỳ ai tổ chức cuộc thi: phần thi nào mà giám khảo không chấm được bằng tiêu chí rõ ràng sẽ sinh tranh cãi, và tranh cãi thì làm hỏng cuộc vui.
Mốc thời gian: sách kỷ lục "lớn lên" cùng xã hội
- Thập niên 1950–1980: sách ghi đủ loại kỷ lục ăn uống, săn bắn, thể thao có động vật, kỷ lục quốc gia Anh.
- Thập niên 1990: ngừng kỷ lục ăn uống không giới hạn; năm 1996 ngừng nhận lái xe vòng quanh thế giới nhanh nhất; năm 1998 bỏ vật nuôi nặng nhất.
- Năm 2011: ngừng nhận kỷ lục thả bóng bay hàng loạt.
- Thập niên 2010–2020: cho nghỉ thêm các hạng mục hại môi trường, phúc lợi động vật; luật chống lãng phí thực phẩm chặt hơn.
Nhìn cả chuỗi, có thể thấy sách kỷ lục phản ánh chuẩn mực xã hội của từng thời. Điều được coi là "kỳ tích" năm 1960 có thể là điều đáng lo năm 2020.
Góc nhìn hôm nay: dùng danh sách này để soát chương trình của mình
Người lo phần hoạt động cho tất niên, đám cưới, trại hè có thể dùng chính logic của Guinness để duyệt từng phần thi. Gạch khỏi chương trình nếu phần thi:
- Đo bằng lượng ăn, lượng uống (kể cả nước lọc), nhất là có rượu bia. Không bao giờ dùng uống rượu làm hình phạt.
- Đòi người chơi nhịn thở, nhịn ngủ, quay vòng cho chóng mặt rồi chạy.
- Dùng lửa, nhảy từ chỗ cao, hoặc bắt chước trào lưu nguy hiểm trên mạng.
- Dùng động vật làm đạo cụ, hoặc thả bóng bay, đèn trời ra môi trường.
- Lãng phí thức ăn (ném bánh, đổ thức ăn).
- Không có tiêu chí chấm rõ ràng, dễ biến thành cãi nhau.
Thay thế dễ: ném bánh bằng ném bóng xốp vào rổ; thi ăn nhanh bằng thi bóc vỏ quýt nguyên vẹn nhanh nhất (không ăn); thả bóng bay bằng treo bóng trang trí rồi thu lại sau tiệc. Nếu có trẻ nhỏ, nhớ bóng bay vỡ và mảnh bóng là nguy cơ hóc, cần người lớn thu dọn ngay.
Khi khách tự đề xuất một thử thách nguy hiểm
Ở tiệc đông người, thường có ai đó hăng lên: "Thi xem ai uống hết chai này nhanh nhất đi!" hay "Ai nhịn thở lâu nhất thắng!". Quản trò không nên tranh luận dài. Một cách từ chối gọn, giữ được không khí:
- Nói luật chung trước: ngay đầu buổi, thông báo "tối nay không có phần thi ăn uống, nhịn thở hay leo trèo", để lúc từ chối không ai thấy bị nhắm vào.
- Đổi ngay sang phiên bản an toàn: "Uống nhanh thì không, nhưng thử xem ai rót nước từ chai sang ly đúng vạch nhanh nhất". Người đề xuất vẫn được ghi nhận ý tưởng.
- Dẫn Guinness làm "trọng tài": "Đến Guinness còn bỏ hạng mục này rồi". Viện dẫn một bên thứ ba giúp lời từ chối nhẹ hơn.
Chính Guinness cũng đặt tuổi tối thiểu 16 cho nhiều hạng mục có rủi ro và kèm yêu cầu an toàn trong bộ hướng dẫn. Người tổ chức cuộc vui nghiệp dư càng có lý do để cẩn trọng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Guinness có còn kỷ lục ăn nhiều nhất không?
Không. Guinness ngừng theo dõi kỷ lục ăn uống không giới hạn từ thập niên 1990 vì lý do sức khoẻ. Các hạng mục ẩm thực còn lại chỉ đo tốc độ trong thời gian rất ngắn hoặc với lượng cố định.
Vì sao Guinness bỏ kỷ lục vật nuôi nặng nhất?
Năm 1998, Guinness bỏ hạng mục vật nuôi nặng nhất để ngăn chủ nuôi cố tình cho thú ăn quá mức chỉ để có tên trong sách. Kích thước động vật vẫn được ghi theo giống loài chứ không theo từng con.
Kỷ lục thả bóng bay có còn được công nhận không?
Không. Từ năm 2011, Guinness không nhận đơn cho kỷ lục thả bóng bay hàng loạt vì bóng bay rơi xuống gây rác thải và hại động vật hoang dã. Kỷ lục thả đèn trời cũng đã bị cho nghỉ vì lý do môi trường.
Kỷ lục thức không ngủ lâu nhất là bao lâu?
Guinness không còn theo dõi hạng mục này vì thiếu ngủ kéo dài rất nguy hiểm cho sức khoẻ. Vì vậy không có con số hiện hành nào được công nhận, và không nên thử.
Guinness dựa vào đâu để ngừng một hạng mục?
Theo các bài viết của Guinness, lý do thường thuộc năm nhóm: hại sức khoẻ người thực hiện, gây nguy hiểm cho cộng đồng, hại động vật, hại môi trường, hoặc không thể chấm công bằng. Một số hạng mục không bị xoá mà được đổi luật để bỏ phần gây hại.