Sách Kỷ lục Guinness ra đời từ một cuộc cãi nhau trong buổi đi săn tháng 11/1951 ở Ireland: Sir Hugh Beaver, giám đốc điều hành hãng bia Guinness, cùng bạn săn không ngã ngũ được loài chim săn nào bay nhanh nhất châu Âu, và không cuốn sách nào trả lời được. Ông nảy ra ý làm một cuốn sách chuyên "phân xử" những câu hỏi kiểu đó, giao cho anh em sinh đôi Norris và Ross McWhirter biên soạn. Bản đầu tiên dày 198 trang, in xong năm 1955 và thành sách bán chạy ở Anh ngay mùa Giáng sinh năm ấy.
Buổi đi săn và câu hỏi không ai trả lời được
Câu chuyện được chính Guinness World Records kể lại nhiều lần. Một ngày tháng 11/1951 (Wikipedia ghi ngày 10/11, còn bài của Guinness năm 2022 chỉ ghi "một ngày không rõ trong tháng 11"), Hugh Beaver đi săn ở vùng đất trũng North Slob bên sông Slaney, hạt Wexford, Ireland. Ông bắn trượt một con chim choi choi vàng (golden plover). Cả nhóm bắt đầu cãi: choi choi vàng có phải loài chim săn bay nhanh nhất châu Âu không, hay là gà gô đỏ, hay loài nào khác?
Về nhà, Beaver lục sách tham khảo trong thư viện riêng mà không tìm ra đáp án. Điều làm ông chú ý không phải con chim, mà là chuyện khác: những cuộc cãi kiểu "cái gì to nhất, nhanh nhất, cao nhất" chắc chắn diễn ra hằng đêm trong hàng chục nghìn quán rượu ở Anh và Ireland. Người ta cãi mà không có trọng tài. Theo lời kể của Guinness, ông nhận ra "không có cuốn sách nào để dứt điểm những cuộc tranh cãi về kỷ lục".
Với một người làm bia, ý tưởng ấy còn có lợi thế rõ ràng: cuốn sách đặt ở quầy quán rượu vừa giải quyết tranh cãi, vừa nhắc khách nhớ tên hãng.
Anh em McWhirter: hai người thích sự thật đến mức mở hẳn hãng tra cứu
Người nối ý tưởng với người làm là Chris Chataway, vận động viên chạy cự ly trung bình khi đó đang làm ở nhà máy bia Park Royal của Guinness. Chataway giới thiệu cho Beaver hai anh em sinh đôi Norris và Ross McWhirter, những người đang điều hành một hãng chuyên cung cấp dữ kiện, số liệu ở London.
Ngày 12/9/1954, hai anh em được mời tới bàn về dự án. Theo Guinness, hai anh em gây ấn tượng mạnh với ban lãnh đạo hãng và được giao việc ngay. Việc biên soạn bắt đầu. Họ gửi thư cho chuyên gia khắp các lĩnh vực, đối chiếu từng con số, và theo lời kể chính thức đã làm việc "mười ba tuần rưỡi, mỗi tuần 90 giờ", kể cả cuối tuần và ngày lễ.
Điểm đáng chú ý là cách làm: không chép lại tin đồn, mà hỏi người có chuyên môn và ghi nguồn. Đây chính là tinh thần mà về sau trở thành bộ quy tắc thẩm định kỷ lục.
Ấn bản đầu tiên năm 1955: một mốc, nhiều ngày
Bản đầu mang tên The Guinness Book of Records, bìa xanh lá đậm, chữ vàng, có biểu tượng đàn hạc của hãng. Nó dày 198 trang. Về ngày ra đời, các nguồn không khớp nhau, và nên biết điều này để khỏi tranh cãi thêm một lần nữa:
- 27/8/1955 là ngày được nhắc nhiều nhất, thường coi là ngày cuốn đầu tiên đóng xong.
- Bài viết của chính Guinness năm 2022 lại ghi cuốn đầu tiên hoàn thành ngày 30/6/1955 và ngày phát hành là 3/10/1955.
Điểm các nguồn thống nhất: sách ra mắt cuối năm 1955, kịp mùa mua quà và đứng đầu danh sách bán chạy ở Anh trước Giáng sinh. Những bản đầu được phát tặng ở quán rượu như một cách quảng bá, và vì được ưa đến mức hay bị khách "mượn luôn", hãng quyết định bán ra hiệu sách. Năm sau đó sách có bản ở Mỹ.
Ấn bản đầu còn chứa cả kỷ lục riêng của Anh, Scotland. Về sau Guinness chỉ theo dõi kỷ lục thế giới, để mỗi mục đúng là "nhất thế giới".
Mốc thời gian: từ cuốn sách quầy rượu tới thương hiệu toàn cầu
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 11/1951 | Buổi đi săn ở Wexford, cuộc cãi về loài chim săn bay nhanh nhất châu Âu |
| 12/9/1954 | Anh em McWhirter được mời bàn dự án và nhận việc |
| 1955 | Ấn bản đầu 198 trang, bán chạy nhất nước Anh dịp Giáng sinh |
| 1956 | Ra mắt bản ở Mỹ |
| 1974 | Theo Guinness, trở thành cuốn sách có bản quyền bán chạy nhất lịch sử |
| 1986 | Norris McWhirter thôi chức tổng biên tập, vẫn làm cố vấn tới khi mất năm 2004 |
| Khoảng năm 2000 | Đổi tên thành Guinness World Records |
| 2001 | Công ty chuyển khỏi tập đoàn sở hữu hãng bia; nay không còn liên quan tới hãng bia Guinness |
| 2019 | Theo số liệu của Guinness, hơn 143 triệu bản đã bán trên hơn 100 nước, hơn 40 ngôn ngữ |
Vậy loài chim nào bay nhanh nhất?
Đây là phần thú vị nhất: chính câu hỏi khởi đầu mọi chuyện lại không có câu trả lời gọn gàng. Các bản kể khác nhau. Một số tài liệu cũ dẫn đáp án là bồ câu gỗ, một số nhắc choi choi vàng. Bài viết của Guinness năm 2022 thì nêu loài vịt mỏ răng cưa ngực đỏ (red-breasted merganser) là loài chim săn bay nhanh nhất với tốc độ ghi nhận khoảng 130 km/giờ.
Bài học nằm ở đó. Đo tốc độ chim bay ngoài tự nhiên rất khó: gió xuôi hay ngược, chim bay ngang hay lao xuống, đo bằng gì. Một kỷ lục chỉ có nghĩa khi người ta thống nhất được đo cái gì, đo thế nào. Cuốn sách của McWhirter thành công không phải vì biết mọi thứ, mà vì chịu ghi rõ điều kiện đo cho từng con số.
Vì sao một cuốn sách "dứt điểm tranh cãi" lại sống được 70 năm
Có ba lý do dễ thấy.
- Con người thích so sánh. Hỏi "ai nhanh nhất lớp" là phản xạ từ nhỏ. Cuốn sách trả lời câu hỏi đó ở quy mô cả hành tinh.
- Kỷ lục có thể bị phá. Mỗi năm một ấn bản mới, nghĩa là ai cũng có cơ hội ghi tên. Đây là chỗ biến người đọc thành người tham gia.
- Có trọng tài. Cuộc cãi ở quán rượu không có người phân xử; cuốn sách tự đặt mình vào vai đó, và giữ vai đó bằng quy trình thẩm định ngày càng chặt.
Một đơn vị bán sách ở Anh năm 1958 từng giới thiệu nó là "cuốn sách để mở đầu tranh cãi, và để kết thúc chúng". Câu ấy tóm gọn cả mô hình.
Góc nhìn hôm nay: dùng câu chuyện 1951 cho buổi sinh hoạt của mình
Câu chuyện ra đời của sách Guinness là chất liệu rất tốt cho người quản trò, giáo viên hay trưởng nhóm. Một hoạt động mười lăm phút dùng được ngay:
- Tên: "Phiên toà kỷ lục".
- Số người: 12–40, chia đội 4–6 người.
- Đạo cụ: giấy, bút, một thước dây, một đồng hồ bấm giờ trên điện thoại.
- Luật một câu: mỗi đội đưa ra một câu "ai nhất" trong phòng (tóc dài nhất, sải tay dài nhất, nhảy xa tại chỗ xa nhất), viết rõ đo cái gì, đo thế nào, rồi các đội khác đóng vai trọng tài bắt lỗi luật trước khi đo thật.
- Thắng: đội có luật đo rõ ràng nhất, không bị bắt lỗi, chứ không phải đội có người "nhất".
Hoạt động này dạy đúng cái cốt lõi mà Beaver và McWhirter phát hiện: tranh cãi thường không phải vì thiếu dữ kiện, mà vì chưa thống nhất cách đo. Với lớp học, nhớ thi theo đội, không công bố bảng xếp hạng từng em.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc mục lịch sử trên trang chính thức của Guinness World Records, hoặc tìm bản in lại ấn bản 1955 được phát hành giới hạn năm 2009 ở các thư viện, nhà sưu tầm.
Câu hỏi thường gặp
Sách Kỷ lục Guinness ra đời năm nào?
Ấn bản đầu tiên ra đời năm 1955. Ngày 27/8/1955 là mốc hay được nhắc nhất, nhưng tài liệu của chính Guinness ghi bản đầu hoàn thành ngày 30/6 và phát hành ngày 3/10/1955. Ý tưởng thì có từ tháng 11/1951.
Ai là người sáng lập sách Kỷ lục Guinness?
Người khởi xướng là Sir Hugh Beaver, giám đốc điều hành hãng bia Guinness. Người biên soạn là hai anh em sinh đôi Norris và Ross McWhirter, chủ một hãng cung cấp dữ kiện ở London, do vận động viên Chris Chataway giới thiệu.
Vì sao sách kỷ lục lại mang tên một hãng bia?
Vì hãng bia Guinness bỏ tiền làm cuốn sách, ban đầu như một món quà quảng bá đặt ở quán rượu để khách tra cứu khi cãi nhau. Từ năm 2001 công ty xuất bản đã tách khỏi tập đoàn sở hữu hãng bia và nay không còn liên quan tới hãng bia.
Cuộc cãi năm 1951 là về chuyện gì?
Về loài chim săn bay nhanh nhất châu Âu, thường được kể là giữa chim choi choi vàng và gà gô đỏ. Không cuốn sách tham khảo nào trả lời được, từ đó nảy ra ý làm một cuốn chuyên ghi các kỷ lục.
Sách Guinness đã bán được bao nhiêu bản?
Theo số liệu Guinness công bố, tính tới năm 2019 đã có hơn 143 triệu bản được bán ra trên hơn 100 quốc gia, với hơn 40 ngôn ngữ. Năm 1974 nó từng được ghi nhận là cuốn sách có bản quyền bán chạy nhất lịch sử.