Một kỷ lục có thể bị tước khi bằng chứng ban đầu hoá ra không đủ, bị nghi giả mạo, hoặc vi phạm luật của hạng mục. Trường hợp nổi tiếng gần đây là chú chó Bobi ở Bồ Đào Nha: được Guinness công nhận là chó sống lâu nhất lịch sử năm 2023, rồi bị tước danh hiệu tháng 2/2024 vì không có bằng chứng ngày sinh. Ngược lại cũng có kỷ lục bị nghi ngờ dữ dội nhưng vẫn được giữ, như tuổi thọ 122 của bà Jeanne Calment. Câu chuyện của những kỷ lục này cho thấy kỷ lục mạnh hay yếu là do bằng chứng, không phải do con số.
Bị phá, bị tước và bị nghi: ba chuyện khác nhau
- Bị phá: có người làm tốt hơn. Kỷ lục cũ vẫn hợp lệ, chỉ không còn là số một.
- Bị tước (huỷ): tổ chức xác lập kết luận kỷ lục không đủ điều kiện ngay từ đầu. Tên người giữ bị gỡ khỏi danh sách.
- Bị nghi: có người đưa ra lập luận phản bác, nhưng tổ chức xác lập chưa (hoặc không) thay đổi kết luận.
Phân biệt ba trường hợp này giúp đọc tin cho đúng. "Kỷ lục bị nghi ngờ" trên báo không có nghĩa là kỷ lục đã bị huỷ.
Chú chó Bobi: kỷ lục sụp vì thiếu một tờ giấy
Bobi là một chú chó giống Rafeiro do Alentejo của gia đình ông Leonel Costa ở làng Conqueiros, vùng Leiria, Bồ Đào Nha. Ngày 2/2/2023, Guinness công nhận Bobi là chó còn sống già nhất và chó sống lâu nhất từng được ghi nhận, ở tuổi được cho là 30 năm 266 ngày, với ngày sinh khai là 11/5/1992. Kỷ lục trước đó thuộc về Bluey, một chú chó chăn gia súc Úc, sống 29 năm 5 tháng và mất năm 1939.
Bobi mất ngày 21/10/2023. Ngay sau đó, nhiều bác sĩ thú y công khai nghi ngờ tuổi của Bobi. Điểm yếu nằm ở giấy tờ: tuổi của Bobi được ghi trong cơ sở dữ liệu thú cưng của Bồ Đào Nha, nhưng hệ thống này không đòi bằng chứng ngày sinh đối với chó sinh trước năm 2008, nên thông tin chủ yếu dựa vào lời khai của chủ. Một số người còn so ảnh cũ và cho rằng bàn chân con chó trong ảnh khác màu, dù điều này không được xác nhận đầy đủ.
Guinness mở cuộc xem xét lại cuối tháng 10/2023, tạm treo danh hiệu tháng 1/2024 và tới tháng 2/2024 thì tước hẳn, với lý do không còn bằng chứng cần thiết để chứng minh ngày sinh. Tổ chức cũng tuyên bố sẽ đòi hỏi nhiều bằng chứng hơn với hạng mục chó già nhất. Danh hiệu chó còn sống già nhất trở về với Spike, một chú chó chihuahua đã được công nhận từ tháng 12/2022.
Bà Jeanne Calment: bị nghi nhưng vẫn giữ
Bà Jeanne Calment (Pháp) mất năm 1997, được ghi nhận sống 122 năm 164 ngày, là người có tuổi thọ được kiểm chứng cao nhất. Cuối năm 2018, nhà toán học Nga Nikolay Zak, cùng nhà lão khoa Valery Novoselov, đưa ra giả thuyết rằng người mất năm 1997 thật ra là con gái bà, Yvonne, người đã "nhận" danh tính của mẹ từ giữa thập niên 1930. Họ dựa vào những điểm như màu mắt, chiều cao ghi trên giấy tờ cũ không khớp với bà ở tuổi già.
Các nhà nhân khẩu học Pháp từng nghiên cứu hồ sơ bà, như Jean-Marie Robine và Michel Allard, bác bỏ giả thuyết này và phản biện từng lập luận về ngoại hình của bà lúc về già. Tới nay chưa có xét nghiệm ADN nào được thực hiện để kết thúc tranh luận, và kỷ lục của bà vẫn được Guinness giữ nguyên. Đây là ví dụ hay về chuyện "bị nghi" chưa phải "bị tước".
Điểm số máy điện tử thùng: tước rồi trả lại
Billy Mitchell (Mỹ) nổi tiếng với các điểm số kỷ lục trên máy điện tử thùng (arcade) Donkey Kong và Pac-Man, trong đó có điểm tối đa 3.333.360 của Pac-Man. Năm 2018, Twin Galaxies, tổ chức chuyên lưu điểm số loại này, kết luận một số băng ghi hình của ông có dấu hiệu không được thực hiện trên máy gốc như luật thời đó đòi hỏi, và gỡ điểm của ông. Guinness cũng tước các kỷ lục tương ứng.
Ngày 10/6/2020, Guinness đảo ngược quyết định, trả lại các kỷ lục cho Mitchell, với lý do có thêm lời khai nhân chứng mới, phân tích chuyên gia và kiểm tra phần cứng, nên không đủ cơ sở để huỷ toàn bộ. Twin Galaxies thì giữ nguyên kết luận của mình. Kết quả là hai tổ chức ghi nhận hai sự thật khác nhau về cùng một người.
Bảng tóm tắt các trường hợp
| Trường hợp | Năm công nhận | Vấn đề | Kết cục |
|---|---|---|---|
| Chó Bobi, Bồ Đào Nha | 2023 | Không có giấy tờ chứng minh ngày sinh | Bị tước tháng 2/2024 |
| Cơm rang Dương Châu, Trung Quốc | 2015 | Một phần món ăn bị lãng phí, đưa cho lợn ăn | Bị huỷ vài ngày sau khi công bố |
| Điểm số Billy Mitchell, Mỹ | Điểm số lập từ 1982 | Nghi không thực hiện trên máy gốc | Guinness tước 2018, trả lại 2020 |
| Bà Jeanne Calment, Pháp | Thập niên 1990 | Giả thuyết đổi danh tính mẹ con | Vẫn được giữ, chưa có xét nghiệm ADN |
Bài học về kiểm chứng
Gom bốn câu chuyện lại, có vài quy luật rõ ràng:
- Giấy tờ gốc thắng lời khai. Kỷ lục về tuổi tác (người, vật nuôi) đặc biệt dễ tổn thương vì phụ thuộc vào hồ sơ được lập từ hàng chục năm trước.
- Bằng chứng phải tự đứng được. Một đoạn video bị nghi chỉnh sửa có thể kéo đổ cả chuỗi kỷ lục.
- Điều kiện đi kèm cũng là luật. Dương Châu nấu đủ số cân nhưng vi phạm điều kiện "không lãng phí".
- Tổ chức xác lập cũng có thể sai. Theo báo chí, thông tin tuổi của Bobi đã không được đối chiếu kỹ với cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu thú y trước khi công nhận; sau vụ này Guinness tuyên bố siết yêu cầu bằng chứng.
- Hai tổ chức có thể kết luận khác nhau. Khi đọc tin, luôn hỏi "theo ai".
Góc nhìn hôm nay: giữ hồ sơ cho kỷ lục của lớp, của công ty
Ngay cả kỷ lục vui trong nội bộ cũng có lúc bị cãi: "năm ngoái lớp B chuyền được 80 lượt cơ mà". Muốn tránh cảnh đó, mỗi kỷ lục nên có một "hồ sơ" gọn:
- Một dòng luật: làm gì, đo gì, bao lâu, ai được tham gia.
- Kết quả và thời điểm: con số, ngày giờ, địa điểm.
- Hai người xác nhận: tốt nhất một người ngoài đội.
- Một đoạn video hoặc vài tấm ảnh lưu vào thư mục chung, đặt tên theo ngày.
- Ghi chú điều kiện: sân ướt, thiếu người, dùng bóng loại nào.
Khi có người nghi, mở hồ sơ ra xem trước khi tranh luận. Nếu hồ sơ thiếu, cách công bằng nhất là tổ chức làm lại dưới sự chứng kiến của cả hai bên, thay vì phân xử bằng trí nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chó Bobi bị tước kỷ lục Guinness?
Vì không có bằng chứng xác thực về ngày sinh. Tuổi của Bobi được ghi trong cơ sở dữ liệu thú cưng Bồ Đào Nha, nhưng hệ thống này không đòi giấy tờ chứng minh ngày sinh với chó sinh trước năm 2008. Guinness tạm treo danh hiệu tháng 1/2024 và tước hẳn tháng 2/2024.
Bà Jeanne Calment có thật sống 122 tuổi không?
Kỷ lục 122 năm 164 ngày của bà vẫn được Guinness công nhận. Năm 2018–2019 có giả thuyết từ các nhà nghiên cứu Nga cho rằng con gái bà đã nhận danh tính mẹ, nhưng các nhà nhân khẩu học Pháp bác bỏ và chưa có xét nghiệm ADN nào xác nhận giả thuyết đó.
Kỷ lục bị tước khác kỷ lục bị phá thế nào?
Kỷ lục bị phá là khi có người làm tốt hơn, kỷ lục cũ vẫn hợp lệ. Kỷ lục bị tước là khi tổ chức xác lập kết luận nó không đủ điều kiện ngay từ đầu, do thiếu bằng chứng, gian lận hoặc vi phạm luật, và tên người giữ bị gỡ bỏ.
Guinness có trả lại kỷ lục đã tước không?
Có trường hợp như vậy. Năm 2020, Guinness trả lại các kỷ lục điểm số máy điện tử thùng cho Billy Mitchell, hai năm sau khi tước, vì có thêm lời khai nhân chứng và phân tích chuyên gia. Guinness cũng nói sẽ xem xét lại bằng chứng mới nếu có, như trường hợp chó Bobi.