Năm 1898, nhà tâm lý học người Mỹ Norman Triplett công bố nhận xét rằng vận động viên xe đạp đạp nhanh hơn khi có người đua cùng hoặc người dẫn tốc so với khi đạp một mình tính giờ, rồi làm thêm một thí nghiệm cho trẻ em quay guồng dây để kiểm tra. Bài báo này thường được gọi là một trong những thí nghiệm tâm lý xã hội đầu tiên. Nhưng khi các nhà nghiên cứu phân tích lại số liệu gốc hơn một thế kỷ sau, phần thí nghiệm với trẻ em cho thấy hiệu ứng yếu hơn nhiều so với cách sách giáo khoa vẫn kể.
Norman Triplett và những cuộc đua xe đạp
Cuối thế kỷ 19, xe đạp đang là cơn sốt ở Mỹ. Đua xe đạp thu hút khán giả đông, và các cuộc đua được ghi chép tỉ mỉ. Norman Triplett, khi ấy làm nghiên cứu tâm lý học tại Đại học Indiana, là người mê xe đạp. Ông xem số liệu đua của Liên đoàn Người đi xe đạp Mỹ (League of American Wheelmen) và để ý một điều: cùng quãng đường, cùng loại tay đua, thành tích khác nhau rõ rệt tuỳ kiểu đua.
Ông chia các cuộc đua thành ba loại:
- Đạp một mình tính giờ, không có người dẫn tốc.
- Đạp tính giờ có người dẫn tốc — thời đó dẫn tốc thường là xe đạp nhiều người đạp chạy phía trước.
- Đua trực tiếp có dẫn tốc — nhiều tay đua cạnh tranh cùng lúc.
Theo số liệu ông tổng hợp, thành tích khi có người dẫn tốc hoặc có đối thủ nhanh hơn hẳn khi đạp một mình. Kết quả này thì giới đua xe đã biết theo kinh nghiệm; câu hỏi của Triplett là: vì sao?
Những giả thuyết Triplett đem ra cân nhắc
Trong bài báo đăng trên tạp chí American Journal of Psychology năm 1898, với tựa đề có thể dịch là "Những yếu tố kích thích trong dẫn tốc và thi đấu", Triplett liệt kê khá nhiều cách giải thích mà giới đua xe và giới khoa học thời đó đưa ra. Có thể gom chúng thành hai nhóm chính:
Giải thích bằng hoàn cảnh cuộc đua
- Lực hút và che gió: đạp sau người khác thì đỡ gió. Đây là yếu tố có thật — ngày nay gọi là đạp nấp gió — và Triplett thừa nhận nó.
- Cổ vũ: có đồng đội, khán giả theo dõi thì phấn chấn.
- Lo nghĩ: đạp một mình phải tự lo tốc độ, tốn sức suy nghĩ.
Giải thích bằng sự có mặt của đối thủ
- Sự hiện diện của người khác đánh thức "bản năng thi đấu", giải phóng thêm năng lượng mà một mình không huy động được. Triplett gọi đó là yếu tố "dynamogenic" — tạm hiểu là yếu tố kích thích sinh lực.
Để tách yếu tố tâm lý khỏi chuyện gió, ông cần một nhiệm vụ không có gió, không có lực cản khác nhau. Và ông thiết kế thí nghiệm trong phòng.
Thí nghiệm guồng dây với trẻ em
Triplett dựng một khung có hai guồng quay (thường được kể là guồng câu cá), mỗi guồng kéo một sợi dây chạy vòng quanh một khung dài, trên dây có cờ nhỏ đánh dấu. Người tham gia quay guồng nhanh nhất có thể để kéo cờ đi hết một vòng. Có hai cách làm: quay một mình, hoặc quay cạnh một bạn khác đang quay guồng bên cạnh trong cùng lúc.
Người tham gia là trẻ em trong độ tuổi đi học. Mỗi em làm nhiều lượt xen kẽ một mình và cùng bạn. Triplett so thời gian và chia các em thành ba nhóm theo cách ông đọc số liệu:
- Một số em nhanh hơn khi có bạn quay cùng.
- Một số em chậm đi, có vẻ bị kích động quá mức — tay cứng lại, mất nhịp.
- Một số em gần như không khác biệt.
Ông kết luận rằng sự có mặt của một đối thủ quay cùng có tác dụng kích thích với nhiều em, nhưng không phải tất cả. Điều này đáng chú ý: ngay từ bài báo gốc, kết quả đã không đơn giản là "có người là nhanh hơn".
Sách giáo khoa đã kể lại thế nào
Trong nhiều thập kỷ, giáo trình tâm lý xã hội kể câu chuyện Triplett như điểm khởi đầu của ngành: một người quan sát hiện tượng ngoài đời, đưa nó vào phòng thí nghiệm, và chứng minh rằng có người cùng làm thì ta làm nhanh hơn. Hiện tượng này về sau được gọi là tạo thuận lợi xã hội (social facilitation), còn trường hợp riêng khi người kia cùng làm một việc thì gọi là hiệu ứng cùng hành động (coaction).
Câu chuyện gọn gàng đó có ít nhất ba chỗ cần đính chính.
| Năm | Mốc |
|---|---|
| 1882–1887 | Max Ringelmann làm thí nghiệm sức kéo của nhóm người (công bố 1913) |
| 1898 | Triplett công bố bài về đua xe đạp và thí nghiệm guồng dây |
| 1920 | Floyd Allport dùng cụm từ "tạo thuận lợi xã hội" |
| 1965 | Robert Zajonc đưa ra thuyết giải thích vì sao có người lại làm tốt hơn hoặc tệ đi |
| 1979 | Haines và Vaughan đặt câu hỏi về danh hiệu "thí nghiệm đầu tiên" |
| 1983 | Bond và Titus gộp 241 nghiên cứu, thấy hiệu ứng có nhưng nhỏ |
| 2005 | Strube phân tích lại số liệu gốc của Triplett |
| 2012 | Stroebe chỉ ra các chi tiết bị kể sai trong sách giáo khoa |
Ba chỗ cần đính chính
1. Hiệu ứng trong số liệu gốc khá yếu
Năm 2005, nhà tâm lý học Michael Strube phân tích lại số liệu Triplett công bố bằng phương pháp thống kê hiện đại. Kết quả: khi so sánh giữa các nhóm, các em quay cùng bạn có nhanh hơn một chút nhưng chênh lệch rất nhỏ và không có ý nghĩa thống kê; khi so sánh trong từng em giữa lượt một mình và lượt có bạn, hiệu ứng chỉ ở mức sát ngưỡng. Strube kết luận số liệu gốc cho rất ít bằng chứng về tạo thuận lợi xã hội ở nhiệm vụ đơn giản này.
Cần công bằng với Triplett: vào năm 1898, phép kiểm định thống kê như ngày nay chưa tồn tại. Đọc số liệu bằng mắt và nhận xét xu hướng là cách làm bình thường thời đó.
2. Chi tiết thí nghiệm bị kể sai
Năm 2012, Wolfgang Stroebe viết một bài nhận xét rằng nhiều chi tiết trong cách kể quen thuộc không khớp với bài gốc, và lưu ý rằng điều Triplett muốn tìm hiểu là tác động của thi đấu — có đối thủ — chứ không đơn thuần là có người ở bên.
3. "Đầu tiên" là danh hiệu còn tranh cãi
Năm 1979, hai tác giả Haines và Vaughan đặt câu hỏi liệu 1898 có thật là mốc khởi đầu của tâm lý xã hội thực nghiệm. Đã có những nghiên cứu sớm hơn đụng tới ảnh hưởng của nhóm, trong đó có các thí nghiệm của kỹ sư nông nghiệp người Pháp Max Ringelmann về sức kéo của nhóm người, tiến hành từ thập niên 1880 dù công bố muộn hơn. Gọi Triplett là "một trong những" nghiên cứu đầu tiên thì an toàn hơn gọi là "đầu tiên".
Vậy rốt cuộc có người đua cùng thì nhanh hơn không
Câu trả lời ngắn: thường là có với việc đơn giản và quen tay, nhưng hiệu ứng nhỏ và không đều ở mọi người.
Năm 1983, Charles Bond và Linda Titus gộp kết quả của 241 nghiên cứu về tạo thuận lợi xã hội. Họ thấy sự có mặt của người khác làm tăng nhẹ tốc độ ở việc đơn giản, làm giảm chất lượng ở việc phức tạp, và nhìn chung chỉ giải thích được một phần rất nhỏ sự khác biệt trong thành tích. Nói cách khác, có người đua cùng là một yếu tố, nhưng kỹ năng, sức khoẻ, mức quen việc quan trọng hơn nhiều.
Với đua xe đạp thì chuyện khác: lợi thế nấp gió là vật lý, rất lớn ở tốc độ cao, và giải thích phần lớn chênh lệch giữa đạp có dẫn tốc và không dẫn tốc. Phần tâm lý có thể cộng thêm, nhưng khó tách riêng.
Dùng phát hiện của Triplett khi tổ chức thử thách
Dù hiệu ứng nhỏ hơn truyền thuyết, quan sát gốc vẫn hữu ích cho người tổ chức cuộc vui:
- Cho người tham gia làm song song. Một thử thách một phút như xếp ly, chuyền bóng bàn, cho hai người làm cạnh nhau cùng lúc thường sôi nổi hơn cho từng người làm lần lượt trong im lặng. Đó là bầu không khí đua cùng mà Triplett quan sát ở trường đua.
- Có người "dẫn tốc". Trong chạy vui gây quỹ hay đi bộ đồng hành, những người chạy theo nhịp cố định cầm bóng bay hoặc cờ giúp người mới duy trì tốc độ đều — đó là bản hiện đại của người dẫn tốc.
- Đừng mặc định ai cũng hưng phấn. Ngay trong số liệu năm 1898, có em chậm đi vì bị kích động quá mức. Với người lo âu hoặc người mới, cho họ một lượt làm thử một mình trước khi vào lượt đua đôi.
- Việc lạ thì bớt áp lực. Nếu thử thách đòi kỹ năng mới, tổ chức một vòng tập không tính điểm trước. Bài viết về thuyết của Zajonc trong cùng chuyên mục giải thích vì sao.
Đọc thêm
Bài gốc của Triplett (1898) có thể tìm đọc dưới dạng tài liệu công cộng trên các kho lưu trữ tạp chí học thuật. Bài phân tích lại của Strube (2005) đăng trên American Journal of Psychology; nhận xét của Stroebe (2012) đăng trên Perspectives on Psychological Science. Phần lớn giáo trình tâm lý học xã hội cơ bản đều có chương về tạo thuận lợi xã hội; khi đọc, nên để ý xem giáo trình có nhắc tới các phân tích lại hay không — đó là dấu hiệu của một tài liệu cập nhật.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm của Triplett năm 1898 là gì?
Norman Triplett phân tích số liệu đua xe đạp và thấy tay đua nhanh hơn khi có người dẫn tốc hoặc đối thủ. Ông làm thêm thí nghiệm cho trẻ em quay guồng dây một mình và cạnh bạn để kiểm tra ảnh hưởng của việc thi đấu.
Triplett có phải người làm thí nghiệm tâm lý xã hội đầu tiên?
Ông thường được gọi như vậy, nhưng danh hiệu này còn tranh cãi. Các thí nghiệm sức kéo nhóm của Max Ringelmann đã tiến hành từ thập niên 1880. Gọi Triplett là một trong những nghiên cứu đầu tiên thì chính xác hơn.
Kết quả của Triplett có đáng tin không?
Phần quan sát đua xe đạp hợp lý nhưng lẫn yếu tố che gió. Phần thí nghiệm với trẻ em, khi Strube phân tích lại năm 2005, cho hiệu ứng rất nhỏ và không có ý nghĩa thống kê rõ ràng.
Tạo thuận lợi xã hội là gì?
Là hiện tượng sự có mặt của người khác, dù là người xem hay người cùng làm, làm thay đổi thành tích. Với việc đơn giản và quen tay, người ta thường làm nhanh hơn; với việc khó và lạ, thành tích có thể giảm.
Có người đua cùng thì chạy nhanh hơn không?
Thường là có một chút với việc quen, nhưng mức tăng nhỏ và không đều ở mọi người. Trong đua xe đạp và chạy bộ, lợi thế nấp gió và việc giữ nhịp theo người dẫn tốc đóng vai trò lớn hơn yếu tố tâm lý.