Cuộc ChơiWiki
Tìm
Tâm lý thi đua

Có người xem làm ta giỏi hơn hay tệ đi: thuyết của Zajonc năm 1965

Zajonc cho rằng có người xem làm ta giỏi hơn ở việc quen tay, tệ đi ở việc lạ, vì hưng phấn đẩy ra phản ứng quen nhất. Thí nghiệm gián năm 1969 đã không lặp lại được.

Có người xem làm ta giỏi hơn hay tệ đi: thuyết của Zajonc năm 1965

Theo thuyết Robert Zajonc đưa ra năm 1965, có người xem làm ta giỏi hơn ở việc đã quen tay và tệ đi ở việc còn lạ. Lý do ông đề xuất: sự có mặt của người khác làm cơ thể hưng phấn hơn, mà khi hưng phấn, ta dễ làm theo phản ứng quen thuộc nhất — đúng với việc đã thành thạo, sai với việc mới học. Thuyết này giải thích được nhiều kết quả trái ngược trước đó, nhưng chính thí nghiệm nổi tiếng nhất dùng để minh hoạ nó — đàn gián chạy trong mê cung — đã không lặp lại được khi làm lại năm 2020.

Câu đố mà Zajonc muốn giải

Sau bài báo của Norman Triplett năm 1898, nhiều nhà nghiên cứu tiếp tục hỏi: có người ở bên cạnh thì ta làm tốt hơn hay tệ hơn? Floyd Allport, trong các nghiên cứu khoảng năm 1920, dùng cụm từ tạo thuận lợi xã hội (social facilitation) cho hiện tượng người ta làm việc nhanh hơn khi có người cùng làm. Nhưng kết quả các thí nghiệm sau đó lộn xộn: có nghiên cứu thấy có người xem thì làm tốt hơn, có nghiên cứu thấy tệ hơn. Đến giữa thế kỷ 20, chủ đề này gần như bị bỏ ngỏ vì không ai ghép được các mảnh lại với nhau.

Robert Zajonc, nhà tâm lý học xã hội gốc Ba Lan làm việc tại Đại học Michigan, xem lại toàn bộ và nhận ra một quy luật: những thí nghiệm thấy tốt hơn thường dùng việc đơn giản hoặc đã luyện thuần thục; những thí nghiệm thấy tệ hơn thường dùng việc phức tạp hoặc còn đang học. Năm 1965, ông công bố bài "Social Facilitation" trên tạp chí Science.

Thuyết động lực của Zajonc nói gì

Zajonc mượn một ý của thuyết động lực trong tâm lý học hành vi thời đó (gắn với tên Clark Hull và Kenneth Spence): khi mức hưng phấn — "động lực" — tăng lên, sinh vật có xu hướng thể hiện phản ứng trội, tức phản ứng đã được luyện nhiều nhất trong tình huống đó.

Lập luận gồm ba bước:

  1. Sự có mặt của đồng loại làm tăng hưng phấn sinh lý — một phản ứng có lẽ bẩm sinh, vì người khác là nguồn bất ngờ khó đoán.
  2. Hưng phấn tăng thì phản ứng trội dễ xuất hiện hơn.
  3. Với việc quen tay, phản ứng trội là phản ứng đúng — nên có người xem thì làm tốt hơn. Với việc lạ, phản ứng trội thường là phản ứng sai — nên có người xem thì làm tệ đi.

Ý hay của Zajonc là không cần hai cơ chế cho hai kết quả ngược nhau; một cơ chế duy nhất giải thích được cả hai.

Đàn gián và mê cung: thí nghiệm nổi tiếng nhất

Năm 1969, Zajonc cùng Alexander Heingartner và Edward Herman làm một thí nghiệm trở thành kinh điển. Gián rất sợ ánh sáng và sẽ chạy trốn khỏi nguồn sáng. Nhóm nghiên cứu cho gián chạy trong hai loại đường:

  • Đường thẳng — việc đơn giản, chỉ cần chạy thẳng tới chỗ tối.
  • Mê cung có một khúc rẽ — việc khó hơn, phải rẽ đúng hướng.

Một số con chạy khi có "khán giả" là những con gián khác đứng trong các ngăn trong suốt bên cạnh đường chạy. Kết quả được báo cáo: có khán giả, gián chạy đường thẳng nhanh hơn nhưng chạy mê cung chậm hơn — khớp đúng dự đoán. Thí nghiệm hay được dẫn để cho thấy hiệu ứng không cần tới suy nghĩ phức tạp như "sợ bị đánh giá", vì gián chẳng có khái niệm đó.

Và lần làm lại năm 2020

Năm 2020, một nhóm nghiên cứu ở Đức do Emma Halfmann đứng đầu làm lại thí nghiệm này theo cách đăng ký trước kế hoạch và với số gián lớn hơn nhiều. Họ không thấy mẫu hình mà Zajonc báo cáo: có khán giả làm gián chậm đi ở cả đường thẳng lẫn mê cung. Nhóm cũng chỉ ra nghiên cứu gốc chưa kiểm định thống kê trực tiếp phần tương tác giữa độ khó và khán giả — tức phần quan trọng nhất của thuyết.

Điều này không có nghĩa thuyết của Zajonc sai hoàn toàn, vì nhiều nghiên cứu trên người vẫn ủng hộ mẫu hình "dễ thì tốt hơn, khó thì tệ hơn". Nhưng nó cho thấy ví dụ minh hoạ được kể nhiều nhất lại là chỗ yếu nhất.

Bằng chứng trên người: phòng bi-a và gõ phím

Năm 1982, James Michaels và cộng sự làm một nghiên cứu ngoài đời ở phòng bi-a của một hội sinh viên. Người quan sát kín đáo ghi tỉ lệ đánh trúng của người chơi, chia họ thành nhóm giỏi và nhóm yếu. Sau đó bốn người đến đứng xem sát bàn. Theo số liệu thường được trích, nhóm giỏi tăng tỉ lệ trúng từ khoảng 71% lên 80%, nhóm yếu giảm từ khoảng 36% xuống 25%. Mẫu hình khớp với dự đoán của Zajonc. Hạn chế: số người tham gia rất ít, chỉ vài người mỗi nhóm.

Năm 1986, nhóm của Bernd Schmitt cho người tham gia gõ tên mình trên máy tính (việc quen) và gõ tên mình viết ngược xen ký tự lạ (việc lạ). Theo cách các giáo trình thường mô tả, chỉ cần có một người ngồi trong phòng mà không hề quan sát — bịt mắt, đeo tai nghe — người tham gia đã gõ việc quen nhanh hơn và gõ việc lạ chậm hơn. Kết quả này ủng hộ ý rằng chỉ riêng sự có mặt của người khác đã đủ tạo hiệu ứng.

Các thuyết cạnh tranh

Thuyết của Zajonc không phải lời giải thích duy nhất. Bảng dưới tóm tắt ba hướng chính:

ThuyếtNgười đề xuấtCơ chếDự đoán khác biệt
Sự có mặt đơn thuầnZajonc, 1965Người khác có mặt làm tăng hưng phấn bẩm sinhKhán giả bịt mắt vẫn gây hiệu ứng
Lo bị đánh giáNickolas Cottrell, 1968Ta hưng phấn vì sợ người xem đánh giá mìnhKhán giả bịt mắt, không nhìn được thì hiệu ứng yếu hoặc mất
Phân tán – xung độtGlenn Sanders, Robert Baron và cộng sự, thập niên 1970Người xem làm ta phân tâm, xung đột giữa chú ý vào việc và vào người xem gây hưng phấnThứ gây phân tâm không phải người (tiếng ồn, đèn nháy) cũng gây hiệu ứng tương tự

Mỗi thuyết có thí nghiệm ủng hộ riêng, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cả ba cơ chế có thể cùng góp phần. Năm 1983, Bond và Titus gộp 241 nghiên cứu và thấy hiệu ứng tồn tại nhưng nhỏ: có người xem làm tăng nhẹ tốc độ ở việc đơn giản và làm giảm cả tốc độ lẫn độ chính xác ở việc phức tạp. Câu hỏi cơ chế nào quan trọng nhất đến nay vẫn chưa ngã ngũ.

Ý nghĩa cho người tổ chức thử thách

Dù còn tranh cãi về cơ chế, mẫu hình "quen thì có lợi, lạ thì có hại" đủ vững để dùng:

  • Cho tập trước khi có khán giả. Với thử thách đòi kỹ năng mới — tung bóng bàn vào ly, xếp tháp ly bằng dây — cho mỗi đội 2–3 phút tập ở góc riêng trước khi lên sân khấu.
  • Người mới làm ở vòng đầu, đông người xem để vòng sau. Vòng loại làm đồng loạt, không ai đứng xem riêng ai; vòng chung kết mới đưa lên giữa sân.
  • Chọn thử thách hợp với người tham gia. Thử thách quá lạ, khán giả quá đông, người tham gia ngại — ba thứ cộng lại dễ thành màn thất bại khiến người ta xấu hổ.
  • Người diễn thuyết, người biểu diễn: tập đến mức thành phản xạ. Đây cũng là lời khuyên chung của các huấn luyện viên. Việc càng thuần thục, sự có mặt của khán giả càng dễ trở thành chỗ dựa thay vì gánh nặng.

Với học sinh, thuyết này là thêm một lý do để không gọi em lên làm bài trước lớp khi em vừa mới học. Bài viết về "khớp" khi bị nhìn trong cùng chuyên mục bàn sâu hơn về chuyện người giỏi vẫn hỏng việc trước đám đông.

Đọc thêm

Bài gốc "Social Facilitation" của Zajonc (1965) trên Science ngắn và dễ đọc. Thí nghiệm gián năm 1969 đăng trên Journal of Personality and Social Psychology; lần làm lại năm 2020 đăng trên Psychological Science. Đọc cặp đôi này cạnh nhau là bài học tốt về cách khoa học tự sửa mình.

Câu hỏi thường gặp

Thuyết tạo thuận lợi xã hội của Zajonc là gì?

Năm 1965, Robert Zajonc đề xuất rằng sự có mặt của người khác làm tăng hưng phấn, khiến ta dễ làm theo phản ứng quen nhất. Kết quả là có người xem thì làm tốt hơn ở việc quen tay và tệ hơn ở việc còn lạ.

Thí nghiệm con gián của Zajonc là gì?

Năm 1969, Zajonc và cộng sự cho gián chạy đường thẳng và mê cung, có hoặc không có gián khác làm khán giả. Họ báo cáo khán giả làm gián chạy đường thẳng nhanh hơn, mê cung chậm hơn. Lần làm lại năm 2020 với mẫu lớn hơn không lặp lại được kết quả này.

Vì sao có người nhìn thì làm việc kém đi?

Có ba cách giải thích chính: sự có mặt của người khác làm tăng hưng phấn (Zajonc), lo bị đánh giá (Cottrell), và bị phân tâm giữa việc đang làm và người xem (Sanders, Baron). Với việc khó hoặc mới học, cả ba đều dẫn tới sai sót nhiều hơn.

Nghiên cứu phòng bi-a năm 1982 cho thấy gì?

Michaels và cộng sự thấy khi có bốn người đứng xem, người chơi giỏi đánh trúng nhiều hơn, người chơi yếu đánh trúng ít hơn. Kết quả khớp thuyết Zajonc nhưng số người tham gia rất ít.

Làm sao để không bị kém đi khi có người xem?

Cách đáng tin nhất là luyện đến khi việc trở nên quen thuộc, và tập thử trong điều kiện có người xem trước buổi chính. Với việc còn mới, nên làm lần đầu ở nơi ít người nhìn.

Mở app Cuộc Chơi

Năm giây một thử thách, liên hồi không nghỉ

Mở app Cuộc Chơi

Bài viết liên quan

Mở app Cuộc Chơi

Năm giây một thử thách, liên hồi không nghỉ

Mở app Cuộc Chơi Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store