Cuộc ChơiWiki
Tìm
Tâm lý thi đua

Cạnh tranh lành mạnh và cạnh tranh độc hại khác nhau ở đâu

Cạnh tranh lành mạnh coi đối thủ là người giúp mình tiến bộ, tôn trọng luật, thua không mất giá trị. Thi giữa đội mà trong đội hợp tác thường giữ lợi ích, bớt tác hại.

Cạnh tranh lành mạnh và cạnh tranh độc hại khác nhau ở đâu

Cạnh tranh lành mạnh và cạnh tranh độc hại khác nhau ở chỗ người tham gia đang hướng tới điều gì: lành mạnh là khi đối thủ được xem như người giúp mình làm tốt hơn, thua không làm mất giá trị bản thân, và luật chơi được tôn trọng; độc hại là khi thắng trở thành điều duy nhất, đối thủ bị coi là kẻ thù, và người ta sẵn sàng phá luật hoặc hạ người khác để thắng. Nghiên cứu tâm lý gợi ý rằng thi đua giữa các đội mà bên trong mỗi đội hợp tác thường giữ được cái lợi của cạnh tranh mà ít cái hại nhất.

Cạnh tranh tự nó không tốt cũng không xấu

Có hai quan điểm đối lập về cạnh tranh. Một bên coi nó là động cơ của tiến bộ: thi đua khiến người ta cố gắng, thử tới giới hạn của mình. Bên kia, tiêu biểu là cuốn No Contest (1986) của Alfie Kohn, cho rằng cạnh tranh về bản chất có hại — nó dạy người ta coi người khác là chướng ngại, làm giảm chất lượng công việc và gây lo âu. Quan điểm của Kohn có nhiều người ủng hộ trong giới giáo dục nhưng cũng bị phê bình là quá tuyệt đối.

Phần lớn nghiên cứu nằm ở giữa: cạnh tranh có thể tốt hoặc xấu tuỳ cách nó được tổ chức và cách người tham gia hiểu nó.

Deutsch và hai kiểu phụ thuộc lẫn nhau

Năm 1949, nhà tâm lý học Morton Deutsch đưa ra một khung lý thuyết về hợp tác và cạnh tranh. Theo ông, khi mục tiêu của các thành viên gắn với nhau theo kiểu "mình thành công thì bạn cũng thành công", người ta giúp đỡ, tin tưởng, chia sẻ thông tin. Khi mục tiêu gắn theo kiểu "mình thắng thì bạn thua", người ta giấu thông tin, nghi ngờ, đôi khi cản trở nhau.

Hai anh em David và Roger Johnson ở Đại học Minnesota phát triển ý tưởng này trong giáo dục. Trong các phân tích gộp từ thập niên 1980, họ báo cáo rằng học tập hợp tác thường cho thành tích và quan hệ giữa học sinh tốt hơn so với học tập cạnh tranh cá nhân. Các con số cụ thể của họ bị một số nhà phê bình cho là có phần lạc quan, nhưng hướng chung được nhiều nghiên cứu khác ủng hộ.

Thí nghiệm Hang Kẻ Cướp: bài học và tranh cãi

Năm 1954, Muzafer Sherif và cộng sự tổ chức một trại hè ở công viên tiểu bang Robbers Cave, bang Oklahoma (Mỹ) cho khoảng hai mươi cậu bé 11–12 tuổi, chia làm hai nhóm. Khi hai nhóm thi đấu với nhau để giành phần thưởng, thái độ thù địch tăng nhanh: chửi bới, đốt cờ, đột kích lều của nhau. Sau đó, khi các nhà nghiên cứu tạo ra những tình huống mà cả hai nhóm phải cùng góp sức mới giải quyết được — như sửa đường ống nước của trại — căng thẳng giảm dần. Sherif gọi đó là "mục tiêu siêu cấp": mục tiêu chung lớn hơn sự chia rẽ.

Thí nghiệm này được dạy rộng rãi như bằng chứng rằng cạnh tranh về tài nguyên gây xung đột nhóm và mục tiêu chung hàn gắn được. Tuy nhiên, cuốn sách The Lost Boys (2018) của nhà tâm lý học Gina Perry, dựa trên tài liệu lưu trữ, cho thấy các nhà nghiên cứu đã can thiệp, gợi ý nhiều hơn những gì được báo cáo, và một thí nghiệm tương tự năm trước đó tại một trại khác đã không diễn ra như dự kiến — các cậu bé từ chối thù địch nhau. Kết luận của Robbers Cave vì thế nên được đọc như một minh hoạ có sức gợi, không phải bằng chứng chắc chắn.

Thi giữa các đội, hợp tác trong đội

Năm 2004, John Tauer và Judith Harackiewicz công bố một loạt thí nghiệm với thử thách ném bóng rổ, so sánh bốn kiểu: làm một mình, hợp tác thuần, cạnh tranh cá nhân thuần, và cạnh tranh giữa các đội (bên trong đội hợp tác). Kiểu cuối cùng cho mức hứng thú và thường cả thành tích cao nhất. Kết quả này khớp với kinh nghiệm của người tổ chức hoạt động: người ta thích thi đua, nhưng thích hơn nữa khi có đồng đội cùng chia sẻ.

Đây là lý do hầu hết thử thách trong chuyên mục này được thiết kế theo đội: giữ được hồi hộp của thi đua, giảm áp lực cá nhân, và tạo lý do để giúp nhau.

Mục tiêu làm chủ và mục tiêu hơn người

Các nhà nghiên cứu động lực thành tích như John Nicholls, Carole Ames, Carol Dweck phân biệt hai hướng mục tiêu:

  • Mục tiêu làm chủ: muốn giỏi lên, hiểu sâu hơn, làm tốt hơn chính mình lần trước.
  • Mục tiêu thành tích so sánh: muốn chứng tỏ mình hơn người khác, hoặc tránh tỏ ra kém hơn.

Người có mục tiêu làm chủ thường kiên trì hơn khi gặp khó, ít gian lận hơn, và vẫn thấy vui sau khi thua. Mục tiêu so sánh không phải lúc nào cũng xấu — muốn hơn người có thể thúc đẩy thành tích — nhưng phần "tránh tỏ ra kém" thường đi kèm lo âu và né tránh thử thách. Môi trường mà người tổ chức tạo ra (khen tiến bộ hay chỉ khen người nhất, nói về kỹ năng hay chỉ nói về thứ hạng) ảnh hưởng mạnh tới hướng mục tiêu người tham gia chọn.

Dấu hiệu nhận biết

Cạnh tranh lành mạnhCạnh tranh độc hại
Đối thủ là người giúp mình làm tốt hơnĐối thủ là kẻ thù cần hạ
Bàn về cách làm, kỹ năng, chiến thuậtChỉ bàn về thắng thua, điểm số
Luật được tôn trọng kể cả khi không ai nhìnTìm kẽ hở, gian lận nếu không bị phát hiện
Thua thì buồn rồi qua, muốn thử lạiThua thì đổ lỗi trọng tài, đồng đội, hoàn cảnh
Thắng thì vui, chúc mừng cả đối thủThắng thì chế giễu, khoe khoang
Người yếu vẫn được mời tham giaNgười yếu bị gạt ra để đội "chắc thắng"
Kết thúc là quan hệ vẫn ổnKết thúc để lại mâu thuẫn kéo dài

Người tổ chức làm gì để giữ cạnh tranh lành mạnh

Trước cuộc thi

  • Công bố luật rõ ràng, có trọng tài trung lập, có cách xử lý tranh chấp được biết trước.
  • Chia đội cân sức; không để một đội toàn người giỏi.
  • Nói rõ mục đích: vui, gắn kết, rèn kỹ năng — không phải "tìm ra người giỏi nhất".

Trong cuộc thi

  • Quản trò bình luận về cách làm hay của cả hai đội, không chỉ của đội dẫn đầu.
  • Can thiệp ngay khi có chế giễu, xô đẩy, gian lận — dừng cuộc thi nếu cần.
  • Có nghi thức tôn trọng: bắt tay, vỗ tay chào nhau trước và sau mỗi lượt.

Sau cuộc thi

  • Trao giải cho nhiều hạng mục: tinh thần đồng đội, sáng tạo, tiến bộ, chứ không chỉ giải nhất.
  • Có một hoạt động chung cả hai đội cùng làm — dọn dẹp, chụp ảnh chung, ăn chung — để kết thúc bằng tình đồng đội lớn hơn.
  • Không nhắc mãi chuyện thắng thua ở những buổi sau.

Cạnh tranh ở công ty và trường học

Những hệ thống thi đua xếp hạng cứng — chẳng hạn bắt buộc mỗi năm phải có một tỉ lệ nhân viên bị xếp loại kém nhất — từng được nhiều tập đoàn lớn áp dụng rồi từ bỏ vì gây ra cạnh tranh nội bộ, giấu thông tin, và làm hỏng tinh thần hợp tác. Ở trường học, áp lực xếp hạng điểm số được nhiều nhà giáo dục xem là một nguồn căng thẳng lớn cho học sinh. Bài học chung: cạnh tranh có ích khi nó là một phần nhỏ, vui, có giới hạn; nó gây hại khi trở thành cách duy nhất để đánh giá giá trị con người.

Câu hỏi thường gặp

Cạnh tranh lành mạnh là gì?

Là cạnh tranh trong đó người tham gia tôn trọng luật và đối thủ, coi đối thủ như người giúp mình làm tốt hơn, và thua không làm mất giá trị bản thân. Thắng thua quan trọng nhưng không phải điều duy nhất.

Dấu hiệu của cạnh tranh độc hại là gì?

Coi đối thủ là kẻ thù, gian lận khi có cơ hội, đổ lỗi khi thua, chế giễu khi thắng, gạt người yếu ra và để lại mâu thuẫn kéo dài sau cuộc thi.

Thí nghiệm Robbers Cave là gì?

Năm 1954, Muzafer Sherif tổ chức trại hè cho hai nhóm cậu bé, thấy cạnh tranh làm tăng thù địch và mục tiêu chung giúp hoà giải. Cuốn sách The Lost Boys năm 2018 của Gina Perry chỉ ra nhiều vấn đề về phương pháp, nên kết luận cần được đọc thận trọng.

Thi đua theo đội có tốt hơn thi cá nhân không?

Nghiên cứu của Tauer và Harackiewicz năm 2004 cho thấy thi đua giữa các đội mà trong đội hợp tác cho mức hứng thú cao nhất. Thi theo đội giữ được hồi hộp mà giảm áp lực cá nhân.

Làm sao để cuộc thi không gây mâu thuẫn?

Luật rõ, trọng tài trung lập, chia đội cân sức, có nghi thức chào nhau, trao giải nhiều hạng mục và kết thúc bằng một hoạt động chung cả hai đội cùng tham gia.

Mở app Cuộc Chơi

Năm giây một thử thách, liên hồi không nghỉ

Mở app Cuộc Chơi

Bài viết liên quan

Mở app Cuộc Chơi

Năm giây một thử thách, liên hồi không nghỉ

Mở app Cuộc Chơi Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store