Bốc thăm, quay số may mắn công bằng và minh bạch cần ba thứ: mỗi người có đúng một cơ hội như nhau và được biết trước luật, việc rút diễn ra trước mặt mọi người bởi một người không có quyền lợi trong kết quả, và có biên bản ghi lại ai trúng giải gì. Ba lỗi làm mất lòng tin nhiều nhất là trộn phiếu không đều, để người trúng vắng mặt được "rút lại" tuỳ tiện, và để người tổ chức hoặc người thân trúng giải lớn mà không có luật loại trừ. Bài này đưa mẫu luật bốc thăm, cách làm thùng phiếu, cách dùng công cụ quay số trên máy tính và những thủ tục cần hỏi khi làm cho khách hàng.
Vì sao người ta hay nghi bốc thăm
Ở tiệc tất niên, hội nghị khách hàng hay ngày hội trường, phần quay số may mắn thường là lúc cả hội trường dồn mắt lên sân khấu. Cũng là lúc dễ có tiếng xì xào nhất: "Sao giải nhất lại là phòng của sếp?", "Sao bạn kia trúng hai lần?", "Phiếu của mình ở dưới đáy thùng, có ai bốc tới đâu".
Phần lớn những nghi ngờ này không phải vì có gian lận thật, mà vì cách làm không cho người xem thấy sự công bằng. Một buổi bốc thăm tốt phải công bằng thật, và trông công bằng.
Viết luật bốc thăm trước khi in phiếu
Luật nên viết ra, dán ở bàn đón khách hoặc chiếu trên màn trước khi bốc thăm. Mẫu luật dưới đây dùng được cho phần lớn tiệc công ty và ngày hội:
1. Mỗi người tham dự nhận một phiếu có số, xé đôi: nửa có số giữ lại, nửa còn lại bỏ vào thùng.
2. Mỗi người chỉ trúng tối đa một giải. Người đã trúng, nếu số mình bị rút thêm lần nữa, ban tổ chức rút lại số khác.
3. Người trúng phải có mặt và trình nửa phiếu trong vòng 60 giây sau khi đọc số lần thứ ba. Quá thời gian, rút số khác cho giải đó.
4. Giải được rút từ giải nhỏ đến giải lớn.
5. Thành viên ban tổ chức bốc thăm và người trực tiếp mua quà không tham gia bốc thăm (hoặc chỉ tham gia đợt riêng sau cùng).
6. Kết quả ghi vào biên bản, có chữ ký người rút và một người làm chứng.
Điều 2 và điều 3 là hai điều tranh cãi nhiều nhất, nên phải nói trước. Điều 5 nghe khắt khe nhưng cứu ban tổ chức khỏi rất nhiều lời ra tiếng vào.
Làm thùng phiếu cho đúng
Phiếu
Phiếu xé đôi đánh số liên tục là cách cũ mà vẫn tốt nhất. Hai nửa giống nhau về số, nửa bỏ thùng nên gập làm tư theo cùng một kiểu để không ai sờ được số. Nếu tự in, dùng cùng loại giấy, cùng khổ — phiếu dày hơn hay to hơn sẽ bị bốc nhiều hơn mà người bốc không hề cố ý.
Thùng
Thùng nên trong suốt hoặc có lỗ đủ cho một bàn tay, đủ rộng để phiếu xáo được. Trước mỗi lượt rút, lắc thùng hoặc khuấy tay vài vòng. Lỗi phổ biến là phiếu bỏ vào sau cùng nằm trên cùng; nếu khách đến muộn bỏ phiếu sau, phải xáo kỹ trước khi rút.
Người rút
Mời người rút thay đổi theo từng giải: khách mời, đại diện các phòng ban, một em nhỏ (nếu là tiệc gia đình). Người rút giơ tay cao, không nhìn vào thùng, rút một phiếu, đưa thẳng cho người dẫn đọc. Người dẫn đọc số và giơ phiếu về phía khán giả.
Quay số trên máy tính có công bằng hơn không
Công cụ quay số trên máy tính thường dùng bộ sinh số giả ngẫu nhiên. Về mặt toán, các bộ sinh này đủ đều cho một buổi tiệc. Vấn đề không nằm ở thuật toán mà ở chỗ người xem không thấy được bên trong: ai đã nhập danh sách, danh sách có đủ người không, có ai bị nhập hai lần không.
| Thùng phiếu | Quay số trên máy tính | |
|---|---|---|
| Người xem thấy được | Cả quá trình | Chỉ thấy kết quả |
| Số người phù hợp | Đến vài trăm | Bao nhiêu cũng được |
| Rủi ro hay gặp | Phiếu không đều, xáo không kỹ | Danh sách thiếu, trùng, phần mềm bị dừng giữa chừng |
| Cách tăng tin cậy | Thùng trong, đổi người rút | Chiếu danh sách và số lượng trước khi quay, xuất kết quả ra file ngay |
Nếu dùng máy tính, nên làm ba việc: chiếu tổng số người trong danh sách trước khi quay ("hôm nay có 312 người trong danh sách"), cho mọi người biết cách tra số của mình, và lưu kết quả ngay sau mỗi lượt. Với buổi trực tuyến, có thể quay số và chia sẻ màn hình trực tiếp.
Những tình huống khó và cách xử lý
Người trúng vắng mặt
Đã có luật 60 giây thì cứ theo luật. Nếu người trúng là người phải trực ca không đến được, ban tổ chức có thể quyết định trước một ngoại lệ: người vắng mặt vì công việc vẫn được giữ giải, nhưng phải báo trước khi bắt đầu, không quyết tại chỗ.
Lãnh đạo trúng giải lớn
Nếu lãnh đạo có tham gia và trúng, nhiều người tự nguyện nhường giải để rút lại. Đây là cử chỉ đẹp nhưng không nên bắt buộc. Cách gọn hơn là quy định từ đầu: lãnh đạo không tham gia bốc thăm, hoặc tham gia đợt riêng.
Một phòng trúng nhiều
Với 200 người, có phòng 5 người trúng 2 giải là chuyện bình thường của ngẫu nhiên. Nếu muốn "rải đều" theo phòng ban, phải ghi rõ trong luật từ trước (ví dụ mỗi phòng ban tối đa 2 giải) chứ không điều chỉnh tại chỗ.
Có người nghi ngờ
Mời người đó lên làm người chứng kiến ở lượt kế tiếp, cho xem thùng phiếu. Không tranh cãi trên sân khấu.
Bốc thăm cho khách hàng: hỏi thủ tục trước
Bốc thăm nội bộ trong tiệc công ty, tiệc gia đình là chuyện của người tổ chức. Nhưng khi doanh nghiệp làm quay số trúng thưởng cho khách hàng để quảng bá sản phẩm, đó là hình thức khuyến mại có thưởng, có quy định riêng về đăng ký, thông báo và giám sát của cơ quan quản lý thương mại. Trường hợp này nên hỏi bộ phận pháp chế hoặc cơ quan quản lý công thương ở địa phương trước khi in phiếu, không tự làm theo kiểu tiệc nội bộ.
Với trường học, bốc thăm quà cho học sinh nên là quà nhỏ, đồng đều về giá trị, và tốt nhất là mọi em đều có một phần quà, bốc thăm chỉ để chọn loại quà.
Góc nhìn hôm nay: biên bản ngắn mà đủ
Biên bản bốc thăm không cần dài. Một tờ A4 gồm: tên sự kiện, ngày giờ, tổng số phiếu phát ra, tổng số phiếu trong thùng, danh sách giải theo thứ tự rút, số trúng, tên người nhận, chữ ký người nhận, chữ ký người rút và người làm chứng. Lưu cùng ảnh chụp từng lượt rút.
Biên bản này hiếm khi được mở lại, nhưng khi có người hỏi, nó trả lời thay ban tổ chức. Và việc chiếu luật lên màn, rút trước mặt mọi người, đọc số to ba lần là cách đơn giản nhất để ai cũng ra về với cảm giác may rủi đã công bằng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để bốc thăm may mắn công bằng?
Viết luật và công bố trước, phát phiếu đánh số liên tục, xáo thùng phiếu kỹ trước mỗi lượt, đổi người rút cho từng giải, đọc số to và lập biên bản kết quả có người làm chứng.
Một người có được trúng hai giải không?
Tuỳ luật do ban tổ chức đặt, nhưng phần lớn tiệc công ty quy định mỗi người chỉ trúng tối đa một giải. Điều này phải nói rõ trước khi bốc để tránh tranh cãi.
Người trúng thưởng vắng mặt thì xử lý thế nào?
Thông thường đọc số ba lần, cho 60 giây để người trúng lên nhận; quá thời gian thì rút số khác. Nếu muốn có ngoại lệ cho người vắng vì công việc, phải công bố trước.
Quay số bằng phần mềm có đáng tin không?
Thuật toán đủ ngẫu nhiên cho sự kiện, nhưng người xem không thấy quá trình. Hãy chiếu tổng số người trong danh sách trước khi quay, cho mọi người biết số của mình và lưu kết quả ngay sau mỗi lượt.
Quay số trúng thưởng cho khách hàng có cần xin phép?
Hình thức khuyến mại có thưởng cho khách hàng có quy định riêng về đăng ký và thông báo. Nên hỏi bộ phận pháp chế hoặc cơ quan quản lý công thương địa phương trước khi tổ chức.